نشست علمی «نگاهی دوباره به علامه طباطبایی(ره) و میراث علمی او» به مناسبت بزرگداشت این مفسر و فیلسوف نامدار شیعی و ایرانی، ۲۵ آبان در تالار شیخ طوسی(ره) بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد. در این نشست، جمعی از استادان و پژوهشگران بنیاد درباره ابعاد گوناگون شخصیت علمی و میراث علامه سخن گفتند.
علامه سیدمحمدحسین طباطبایی(ره)، مفسر، فیلسوف، فقیه اصولی و عارف شیعه ایرانی، از روحانیون اثرگذار در فضای فکری و مذهبی ایران در سده چهاردهم هجری قمری بود. تفسیر المیزان مهمترین اثر او است و آثاری چون بدایةالحکمة، نهایةالحکمة، شیعه در اسلام و اصول فلسفه و روش رئالیسم نیز در شمار آثار برجسته او قرار دارند. او در دوران تدریس، شاگردان بسیاری پرورش داد که شماری از آنان از فقیهان و مراجع تقلید شیعه شدند.
پدیدهای کمنظیر در حوزههای علمیه
حجتالاسلاموالمسلمین سیدمحمد عیسینژاد، دبیر علمی نشست با اشاره به سخنان رهبر شهید درباره علامه طباطبایی گفت: چند سال پیش در دیداری حضوری، خدمت امام مجاهد شهید، حضرت آیتالله العظمی خامنهای(ره) بودیم و قائد شهید امت اسلام در سخنان مفصلی به تبیین شخصیت و خدمات علامه طباطبایی(ره) پرداختند و خلاصه فرمایش امام شهید(ره) این بود که «... مرحوم علامه طباطبایی از پدیدههای کمنظیر حوزههای علمیه ما در طول قرنهاست؛ انصافاً یک پدیده کمنظیری است...».
عیسینژاد افزود: شنیدن چنین توصیفی از زبان شخصیتی جامع، برای حاضران معنادار بود و آنان را به تلاش بیشتر برای معرفی این چهره اثرگذار برانگیخت. به گفته او، علامه با تألیف کتاب، تدریس و پرورش شاگردانی چون شهید آیتالله بهشتی، شهید مطهری و آیات عظام مصباح یزدی، حسنزاده آملی، سیدعزالدین زنجانی و مکارم شیرازی، در شکلگیری و پیشبرد جریان فکری انقلاب اسلامی نقش مؤثری داشت.
او تأکید کرد: برای پژوهش در مرزهای دانش و نظریهپردازی در علوم اسلامی، نمیتوان از مراجعه به آثار و اندیشههای علامه بینیاز بود. همچنین، به باور او، المیزان در میان تفاسیر قدیم و معاصر، با مسائل و شرایط زندگی انسان معاصر پیوند بیشتری برقرار کرده و با استقبال گستردهتری روبهرو شده است.
دبیر علمی نشست با اشاره به هفته حکمت و فلسفه گفت: این مناسبت که از سالروز رحلت علامه طباطبایی آغاز میشود و تا بزرگداشت ابونصر فارابی و روز جهانی فلسفه ادامه دارد، فرصتی برای بازشناسی و معرفی دوباره شخصیت علامه به مردم، دانشگاهیان، حوزویان و جوانان است.
«عهد ولایت»؛ بزرگترین میثاق الهی
حجتالاسلاموالمسلمین علیرضا نوری کوهبنانی، مدیر گروه قرآن بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی در سخنرانی خود با عنوان «آیات امامت به روایت تفسیر المیزان بر پایه ولایت» به بررسی دیدگاه علامه درباره آیه ولایت (آیه ۵۵ سوره مائده) پرداخت. او گفت: بحث این آیه حدود ۲۰ صفحه از المیزان را دربرمیگیرد.
نوری کوهبنانی با اشاره به اهمیت آشنایی مفسر با لغت، صرف و نحو، قرائن متصل و منفصل و سیاق بیان کرد: علامه با تسلط بر این دانشها، در ترجمه و تفسیر آیات روشی دقیق و کمنظیر داشت. او «سیاق» را چینش واژهها و پیوند جمله با جملههای پیش و پس از آن دانست؛ پیوندی که میتواند در کشف معنایی فراتر از ظاهر آیه نقش داشته باشد. به گفته وی، واژه «سیاق» بیش از ۲هزار بار در المیزان به کار رفته است.
نوری کوهبنانی افزود: علامه در بررسی دیدگاههای گوناگون درباره آیه ولایت، نظر مخالفان را بدون تعصب و با رعایت ادب علمی گزارش میکند و سپس با استدلال به پاسخگویی میپردازد. در روش تفسیری او، این موضوع از بررسی معنای واژه «ولایت» و ساختار آیه آغاز میشود و سپس روایات مربوط به شأن نزول، بهعنوان قرینه، مورد توجه قرار میگیرد.
به گفته وی، علامه سوره مائده را در پیوند با تثبیت ولایت و استمرار امامت میداند و عهد الهی درباره امامت و ولایت را بزرگترین میثاق الهی با بشر معرفی میکند. او همچنین دیدگاه علامه را چنین شرح داد: مصداق آیه ولایت درباره امام و ولی جامعه پس از پیامبر اکرم(ص)، امیرالمؤمنین علی بن ابیطالب(ع) است.
رابطه دوسویه فلسفه و مطالعات میانرشتهای
حجتالاسلاموالمسلمین دکتر علی انصاری، پژوهشگر بنیاد در سخنرانی «ظرفیت فلسفه علامه طباطبایی در مواجهه با علم جدید» به نسبت فلسفه با دیگر علوم پرداخت. او گفت: در برخی دیدگاهها فلسفه، دانشی بنیادین تلقی میشود که جایگاه و مرتبه علوم دیگر را تبیین میکند؛ اما در الگوی فکری علامه، رابطه فلسفه با علوم دیگر یکسویه نیست.
انصاری توضیح داد: با توجه به بحث ملازمات علمی، میان فلسفه و علوم جدید رابطهای دوسویه برقرار است و این رابطه به معنای وابستگی مطلق یکی به دیگری نیست. او به بحث «اعتباریات» اشاره و بیان کرد: علامه در این زمینه از دستاوردهای علومی مانند روانشناسی و جامعهشناسی بهره میگیرد. به گفته او، این شیوه در آثار برخی شاگردان علامه، از جمله شهید مرتضی مطهری نیز بازتاب یافته است.
منشأ عصمت؛ علمی ویژه به موهبت الهی
حجتالاسلام دکتر محمدمهدی کمالی، عضو هیئت علمی پژوهشکده علوم اسلامی رضوی و مدیر گروه حکمت و معنویت بنیاد، درباره «عصمت امام(ع) از منظر علامه طباطبایی(ره)» سخن گفت. او با اشاره به پرسشهایی مانند موهبتی یا اکتسابی بودن عصمت و گستره آن، محور بحث خود را منشأ عصمت در اندیشه علامه قرار داد.
کمالی با استناد به تفسیر علامه از آیه ۱۱۳ سوره نسا در جلد پنجم المیزان گفت: منشأ عصمت، علمی است که خداوند به پیامبر(ص) و امام(ع) عنایت میکند؛ علمی ویژه که در اختیار همگان نیست. او دیدگاه علامه را در ۶ نکته خلاصه کرد:
- منشأ نزدیک عصمت، بیرون از نفس و اراده معصوم(ع) نیست.
- این منشأ از سنخ علم و شعور است.
- علم یادشده موهبت و عطیه الهی است.
- این علم با اختیار معصوم(ع) منافات ندارد.
- این علم، از علوم متعارف بشری نیست؛ بلکه شهودی و از سنخ ایمان قلبی و حقالیقین است.
- متعلق آن، خداوند و اسما و صفات او، حقیقت و ملکوت عالم، اشیا و افعال است و با حکمت الهی پیوند دارد.
نقش علامه طباطبایی در گسترش دانش منطق
دکتر حسین لطیفی، مدیر گروه کلام و پژوهشگر بنیاد در سخنرانی خود با عنوان «نقش علامه طباطبایی در توسعه دانش منطق» بیان کرد: جایگاه علامه در منطق، در مقایسه با فعالیتهای او در فلسفه و تفسیر، کمتر بررسی شده است؛ حال آنکه او در برخی آثارش به اصول و مباحث منطقی پرداخته است. لطیفی با اشاره به این تلاشها، احتمال اطلاق عنوان «خاتم المنطقیین» به علامه را مطرح کرد.
او منطقدانان را در یک تقسیمبندی به گروههای متقدم، میانه، متأخر و معاصر تقسیم کرد و در تقسیمبندی دیگری، از مکتب بغداد (غرب) و مکتب ایران (شرق) نام برد. به گفته لطیفی، در مکتب بغداد گرایش به منطق ارسطویی برجسته است؛ درحالیکه در مکتب ایران، ازجمله در آثار ابنسینا، تحولاتی در منطق و گسترش مباحث آن دیده میشود.
وی افزود: علامه در دوره معاصر با پاسخگویی به شبهات و توضیح کاربرد منطق، به گسترش این دانش و پیوند آن با زندگی انسان و دیگر علوم انسانی کمک کرد.
نامههای تاریخی؛ منبعی برای شناخت عالمان
دکتر ابوالفضل حسنآبادی، رئیس مرکز ترجمان معارف اسلامی بنیاد در سخنرانی با عنوان «از مکتب تا تاریخنگاری؛ نقش نامههای تاریخی در شناخت علما» بر ارزش نامههای شخصی در مطالعات سیاسی، اجتماعی و علمی تأکید کرد. او اظهار کرد: این نامهها میتوانند اطلاعات مهمی درباره زندگی، شخصیت، سیره و اندیشه عالمان و دانشمندان در اختیار پژوهشگران بگذارند.
حسنآبادی افزود: برای استفاده تاریخی از نامهها باید به نویسنده و مخاطب، زمان و مکان نگارش، دستخط، اصالت نامه، امضا و شواهد دیگر توجه کرد. نامهها از جنبههای فردی، خانوادگی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، اخلاقی و معنوی نیز نکات ارزشمندی دارند؛ بااینحال، نقش آنها در شناخت عالمان کمتر از ظرفیتشان مورد توجه قرار گرفته است.
او با اشاره به نامههای علامه طباطبایی به افرادی چون هانری کربن، پروفسور فلاطوری و محمدصادق آلمحمد اهری گفت: از این مکاتبات میتوان به ویژگیهایی مانند تواضع، پرهیز از کلینگری، استمرار ارتباط، توجه به مخاطب جوان، ارائه راهکار عملی، پیگیری اثرگذاری نوشتهها، اهتمام به نشر بینالمللی، صراحت علمی، راستگویی و دفاع از حقیقت پی برد.





نظر شما