بارانهای پاییزی امسال پس از چند سال خشکسالی و کاهش محسوس منابع آبی، بار دیگر امیدها را برای بهبود وضعیت سدها، تالابها و منابع طبیعی کشور زنده کرده است.
بارندگیهایی که از ابتدای مهرماه آغاز شد و در هفتههای اخیر در بخشهایی از کشور شدت گرفت، علاوه بر افزایش ورودی آب به مخازن سدها، موجب جاری شدن روانابها، آبگیری تعدادی از تالابهای خشکیده و بهبود شرایط زیستگاهی در برخی مناطق شده است.
با این حال، بررسی آمارهای وزارت نیرو و گزارشهای استانی نشان میدهد بارندگیها هنوز نتوانستهاند بحران انباشتهشده آب در کشور را برطرف کنند.
افزایش ۳۹ درصدی ذخایر سدهای کشور
بر اساس آخرین آمار منتشرشده از سوی شرکت مدیریت منابع آب ایران، حجم آب موجود در مخازن سدهای کشور تا ۲۴ آبانماه به ۲۳ میلیارد و ۶۵۰ میلیون مترمکعب رسیده است.
این میزان در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته که ذخایر سدها حدود ۱۷ میلیارد و ۶۰ میلیون مترمکعب بود، افزایش ۳۹ درصدی را نشان میدهد.
همچنین ورودی آب به سدهای کشور از ابتدای سال آبی جاری، یعنی اول مهرماه، تا ۲۴ آبان به ۳ میلیارد و ۸۶۰ میلیون مترمکعب رسیده است؛ رقمی که در مقایسه با ورودی یک میلیارد و ۴۹۰ میلیون مترمکعبی سال گذشته، افزایش ۱۶۰ درصدی دارد.
با وجود این افزایش، هنوز تنها ۴۵ درصد ظرفیت مخازن سدهای کشور پر شده و ۵۵ درصد ظرفیت آنها خالی مانده است.
نکته قابل تأمل اینکه خروجی آب سدها نیز در مقایسه با مدت مشابه سال گذشته ۴۱ درصد افزایش یافته است. به این ترتیب، بخشی از آبی که وارد مخازن شده، همزمان برای مصارف مختلف از سدها خارج شده و نمیتوان تمام افزایش ورودی را به معنای افزایش پایدار ذخایر قابل استفاده دانست.
کدام استانها بیشترین بارندگی را داشتند؟
آمارهای وزارت نیرو نشان میدهد میزان بارش تجمعی کشور از ابتدای سال آبی تا ۲۳ آبان به ۷/۳۱میلیمتر رسیده که این میزان در مقایسه با میانگین بلندمدت ۱/۲۳میلیمتری، حدود ۳۷ درصد افزایش داشته است.
مقایسه با سال گذشته نیز تفاوت قابل توجهی را نشان میدهد؛ چراکه بارندگی کشور در مدت مشابه سال قبل تنها ۴/۳میلیمتر ثبت شده بود اما توزیع بارندگی در کشور یکسان نبوده است.
استانهای تهران، البرز، خوزستان، قم، مرکزی، چهارمحال و بختیاری، بوشهر و هرمزگان در این دوره بارندگی بیش از دو برابر متوسط بلندمدت خود را تجربه کردهاند.
این وضعیت در استانهای غربی و زاگرسنشین نیز به بهبود شرایط منابع آب سطحی و جریان رودخانهها کمک کرده است.
در مقابل، استانهای خراسان جنوبی، یزد، گیلان، خراسان رضوی، مازندران و سیستان و بلوچستان همچنان بارشی کمتر از متوسط بلندمدت داشتهاند.
بنابراین، برخلاف تصور عمومی، افزایش میانگین بارندگی کشور به معنای برخورداری همه استانها از بارش مناسب نیست. حتی در برخی مناطق، کمبود بارندگی همچنان جدی است و نمیتوان با استناد به آمار ملی، وضعیت منابع آبی این استانها را مطلوب ارزیابی کرد.
سدهایی که هنوز تشنهاند
اگرچه بارندگیهای پاییزی موجب افزایش ذخایر سدهای کشور شده، اما بررسی وضعیت مخازن نشان میدهد تعدادی از سدهای مهم همچنان با کمبود جدی آب مواجهاند.
در محدوده تهران و البرز، سد امیرکبیر از وضعیت ذخیره مطلوبتری برخوردار شده، اما سدهای لار و ماملو همچنان با شرایط نامناسب ذخایر آب روبهرو هستند.
سد زایندهرود نیز همچنان در فهرست سدهای دارای وضعیت نامطلوب قرار دارد؛ موضوعی که برای استان اصفهان و کشاورزی وابسته به منابع آب این حوضه اهمیت زیادی دارد.
در خراسان رضوی نیز سدهای دوستی و طرق همچنان با شرایط نامطلوب ذخایر آب مواجهاند.
این وضعیت از آن جهت اهمیت دارد که مشهد و بخشهایی از استان برای تأمین آب شرب به منابع سطحی و زیرزمینی وابستهاند و کاهش ذخایر سدها فشار بیشتری بر منابع زیرزمینی وارد میکند.
در واقع، بارندگیهای اخیر اگرچه توانستهاند ورودی آب به مخازن کشور را افزایش دهند، اما هنوز نتوانستهاند وضعیت همه سدهای تأمینکننده آب شرب را به شرایط مطمئن بازگردانند.
تالابهایی که دوباره آب را دیدند
یکی از مهمترین آثار بارندگیهای اخیر، بازگشت جریان آب به تعدادی از تالابهای کشور بوده است؛ تالابهایی که در سالهای گذشته به دلیل خشکسالی، کاهش جریان رودخانهها، برداشت بیرویه آب و تأمین نشدن حقابههای محیط زیستی با مشکلات جدی مواجه شده بودند.
در استان تهران، تالاب بندعلیخان پس از چند سال خشکسالی بار دیگر شاهد ورود روانابها بوده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، جریانهای سیلابی ناشی از بارندگیهای اخیر با مدیریت و هدایت شرکت آب منطقهای تهران به سمت این تالاب منتقل و حدود
۵ میلیون مترمکعب آب وارد آن شده است.
این اتفاق اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بندعلیخان از زیستگاههای مهم پرندگان مهاجر در جنوب استان تهران به شمار میرود و خشکیدگی آن علاوه بر آسیب به زیستگاههای طبیعی، زمینه افزایش گردوغبار را نیز فراهم میکند.
با این حال، ورود آب به این تالاب به معنای احیای کامل آن نیست و تداوم جریانهای ورودی و تأمین حقابه زیست محیطی همچنان ضرورت دارد.
نبود مدیریت آبراههها؛ سد راه تالابهای گلستان
در استان گلستان نیز بارندگیها شرایط تعدادی از تالابها را بهبود بخشیده است.
تالابهای گمیشان، آلماگل، آجیگل و آلاگل از جمله پهنههای آبی هستند که در گزارشهای منتشرشده درباره آبگیری تالابها مورد توجه قرار گرفتهاند.
همچنین گزارشهای استانی از آبگیری حدود ۶ هزار و ۵۰۰ هکتار از تالابها و پهنههای طبیعی گلستان خبر میدهد.
البته وضعیت همه این تالابها یکسان نیست. برای نمونه، انباشت گلولای و رسوبات ناشی از جریان سیلابی رودخانه اترک در کانال آبرسان تالاب آلاگل، مانعی برای آبگیری کامل آن ایجاد کرده است.
این موضوع نشان میدهد حتی در مناطق پربارش نیز مدیریت آبراههها و نگهداری مسیرهای انتقال آب اهمیت زیادی دارد.
احیای نسبی تالابهای چهارمحال و بختیاری
چهارمحال و بختیاری از استانهایی است که بارندگیهای اخیر تأثیر مثبتی بر تالابهای آن داشته است.
تالاب بینالمللی چغاخور و تالاب گندمان از جمله پهنههای آبی این استان هستند که در گزارشهای اخیر از بهبود وضعیت آبگیری آنها خبر داده شده
است.
در استان همدان نیز تالاب پیرسلمان در شهرستان اسدآباد وضعیت بهتری پیدا کرده است. گزارشهای منتشرشده از افزایش سطح آب این تالاب حکایت دارد و حتی احتمال سرریز شدن آن در صورت تداوم روند افزایش آب مطرح شده است.
در مقابل، شرایط تالاب آقگل چندان امیدوارکننده نیست. گزارش اداره حفاظت محیط زیست ملایر در
۲۸ آبان نشان میدهد بارندگیهای اخیر تنها موجب مرطوب شدن سطح خاک این تالاب شده و هنوز آبگیری مؤثری اتفاق نیفتاده است.
این تفاوت وضعیت نشان میدهد نمیتوان تمام تالابهای یک استان را صرفاً با استناد به میزان بارندگی در شرایط یکسان ارزیابی کرد.
هورالعظیم و حله در جنوب ایران جان گرفتند
در استان خوزستان نیز بارندگیهای اخیر و افزایش جریانهای سطحی به بهبود شرایط تالاب هورالعظیم کمک کرده است.
در گزارشهای منتشرشده، میزان آبگیری این تالاب حدود ۹۰ درصد اعلام شده است.
هورالعظیم از مهمترین تالابهای کشور است که حیات آن به جریانهای ورودی آب، وضعیت رودخانههای مرزی و مدیریت منابع آبی وابستگی زیادی دارد.
از این رو، افزایش آبگیری آن اتفاق مثبتی محسوب میشود، اما استمرار این وضعیت به تأمین حقابه و مدیریت منابع آب در حوضه آبریز وابسته است.
در استان بوشهر نیز تالاب حله از بارندگیهای اخیر بینصیب نمانده و میزان آبگیری آن در برخی گزارشها حدود ۷۰ درصد اعلام شده است.
بارندگیهای شدید در بخشهایی از بوشهر در روزهای اخیر به وقوع سیلاب نیز منجر شد. این سیلابها در صورت هدایت صحیح میتوانند به تغذیه تالابها و پهنههای طبیعی کمک کنند.
با این حال، باید میان آبگیری مقطعی ناشی از سیلاب و احیای پایدار تالاب تفاوت قائل شد.
ارومیه؛ باران بهتنهایی کافی نیست
دریاچه ارومیه نیز از دیگر پهنههای آبی بوده که بارندگیهای اخیر بر وضعیت آن تأثیر گذاشته است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، بارندگیهای پاییزی طی دو روز موجب افزایش حدود ۳۰ میلیون مترمکعبی حجم آب دریاچه شده است.
همچنین در گزارش دیگری میزان آبگیری دریاچه ارومیه پس از بارندگیهای اخیر حدود ۴۰ درصد اعلام شده است.
این تحولات در شرایطی اهمیت دارد که دریاچه ارومیه طی سالهای گذشته با کاهش شدید سطح آب و مشکلات زیست محیطی مواجه بوده است.
با این حال، افزایش مقطعی حجم آب نمیتواند به معنای احیای دریاچه تلقی شود. تداوم جریان رودخانههای ورودی، مدیریت مصرف آب کشاورزی، جلوگیری از برداشتهای غیرمجاز و تأمین حقابه محیط زیستی از الزامات اصلی بهبود وضعیت این پهنه آبی است.
هامون و هیرمند همچنان در انتظار آب
در شرق کشور، وضعیت تالاب هامون و حوضه هیرمند همچنان با محدودیتهای جدی روبهرو است.
در گزارشهای مربوط به آبگیری تالابهای کشور، میزان آبگیری هامون و هیرمند حدود ۲۰درصد اعلام شده است.
این وضعیت نشان میدهد بارندگیهای پاییزی نتوانستهاند مشکل کمآبی این پهنههای ارزشمند را برطرف کنند.
حیات تالاب هامون علاوه بر بارشهای داخلی، به جریان ورودی آب از حوضه هیرمند نیز وابستگی دارد. بنابراین، حتی اگر در بخشهایی از سیستان و بلوچستان بارندگی رخ دهد، بدون جریان پایدار آب و تأمین حقابه، نمیتوان به احیای این تالاب امیدوار بود.
آیا از فرصت استفاده کردیم؟
بارندگیهای پاییزی امسال نشان دادهاند حتی در شرایط کمآبی نیز میتوان با مدیریت صحیح روانابها، بخشی از آبهای سطحی را به سمت تالابها، آبخوانها و مخازن سدها هدایت کرد.
تجربه تالاب بندعلیخان در تهران نمونهای از همین موضوع است؛ جایی که هدایت جریانهای سیلابی توانسته پس از سالها زمینه ورود آب به تالاب را فراهم کند.
اما پرسش اساسی این است که آیا تمام استانها برای استفاده از این فرصت آماده بودهاند؟
آیا آبراهههای منتهی به تالابها لایروبی شدهاند؟ آیا مسیرهای طبیعی انتقال آب باز هستند؟ آیا برنامه مشخصی برای ذخیره روانابها وجود دارد؟ و مهمتر از همه، آیا حقابه محیط زیستی تالابها در برنامه بهرهبرداری از سدها مورد توجه قرار گرفته است؟
واقعیت این است که بارندگی تنها بخشی از معادله تأمین آب کشور است. اگر آب حاصل از بارشها پیش از رسیدن به تالابها برداشت شود، اگر آبراههها مسدود باشند و اگر مدیریت منابع آب همچنان بر اساس مصرف کوتاهمدت انجام شود، حتی بارندگیهای مناسب نیز نمیتوانند بحران منابع آبی را برطرف کنند.




نظر شما