با اینکه خیلیها مدعی شدهاند عصرِ دین به پایان رسیده و بشر در حال حرکت به سمت یک دنیای بدون خداست، باید بگویم مرکز تحقیقاتی «پیو» آمریکا از آیندهای خبر میدهد که دقیقاً برخلاف پیشبینیهای غیرعلمی است. تحقیقات «پیو» نشان میدهد علاوه بر اینکه در آینده افزایش جمعیت دینداران شتاب بیشتری میگیرد؛ جمعیت مسلمانان هم تا سال ۲۰۳۵ از مسیحیان پیشی خواهد گرفت. البته این رقابت، نه قرار است با تبلیغات پیش برود و نه با مناظرههای علمی؛ بلکه پای عوامل دیگری در میان است که در ادامه، درباره آن خواهیم گفت.
پایان صدرنشینی مسیحیت
۱۰ سال پیش یافتههای مرکز تحقیقاتی «پیو» گفته بود: «با وجود گسترش باورهای سکولار و رشد جمعیت ناخداباوران در اقصینقاط جهان، مذهب همچنان پابرجا خواهد ماند. در آن زمان پیشبینی شده بود تا سال ۲۰۵۰، دو دین اسلام و مسیحیت همچنان بیشترین پیروان را در جهان خواهند داشت. اما حالا، گزارش جدید و جدیتر این مرکز، نشان میدهد هر دو گروه مسیحیان و مسلمانان در حال افزایش جمعیت هستند، اما سرعت رشد مسلمانان بیشتر است. طوری که پیشبینی میشود تا سال ۲۰۷۰، جمعیت مسلمانان به بیش از ۶/۳میلیارد نفر برسد، در حالی که تعداد مسیحیان با کمی کمتر از ۳ میلیارد نفر، در جایگاه دوم قرار میگیرد. داستان از این قرار است که جمعیت جهان تا سال ۲۰۷۰ حدود ۲۹درصد رشد میکند، اما این رشد کلی، پوششی است بر یک جابهجایی در درون جمعیت. در حالی که جمعیت مسیحیان تنها ۳۰درصد رشد میکند، جمعیت مسلمانان با جهشی خیرهکننده، ۸۰درصد افزایش مییابد و این یعنی در سال ۲۰۷۰، ما با دنیایی روبهرو خواهیم بود که در آن ۶/۳ میلیارد مسلمان در کنار ۳ میلیارد مسیحی زندگی خواهند کرد. در این جابهجایی بزرگ، حتی گروههایی مثل هندوها و یهودیها نیز با وجود افزایش تعداد، در برابر توفان رشد جمعیت مسلمانان، سهم خود از جمعیت جهان را از دست میدهند. بوداییها نیز در وضعیتی مشابه هم از نظر تعداد و هم از نظر سهم خود از جمعیت جهانی، با کاهش روبهرو خواهند بود. در این میان، سایر ادیان ازجمله آیینهای بهایی، سیک، جین و ادیان عامیانه، در مجموع تا سال ۲۰۷۰، کمتر از ۲درصد جمعیت جهان را تشکیل خواهند داد. درنهایت، نکتهای که برای طرفداران نظریه افول دینداری بسیار تأملبرانگیز است، این است که سهم افراد فاقد وابستگی مذهبی نیز از ۲۴درصد در سال ۲۰۲۰، به حدود ۱۷درصد کاهش خواهد یافت.
مهمترین عامل رشد
شاید تصور کنید رشد خیرهکننده ادیان، نتیجه تبلیغات گسترده یا گرویدن تودههای مردم به یک دین خاص است، اما گزارش نشان میدهد مهمترین موتور محرک رشد ادیان بزرگ، نه تغییر عقیده در بزرگسالان؛ بلکه نوزادانی هستند که در دل خانوادههای پیرو آن دین به دنیا میآیند.
به زبان ساده، در این رقابت بزرگ، نرخ تولد بسیار پررنگتر از تبلیغات مذهبی عمل میکند. حالا مسلمانان در این رقابت جمعیتی، از دو برگ برنده برخوردارند. اول میانگین سنی پایینتر و دوم نرخ باروری بالاتر. برای مثال، در سال ۲۰۲۰، میانگین سنی مسلمانان جهان ۲۴ سال بود، در حالی که برای غیرمسلمانان، این عدد به ۳۳ سال میرسید. این اختلاف سنی ۱۰ ساله یعنی جمعیت جوانتر؛ یعنی افرادی که یا هنوز به سن باروری نرسیدهاند و یا در سالهای ابتدایی آن هستند و درنتیجه، ظرفیت بسیار بیشتری برای تولیدمثل دارند.
علاوه بر این، نرخ باروری نیز در این میان حرف آخر را میزند؛ در فاصله سالهای ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۵، زنان مسلمان بهطور متوسط ۱/۳ فرزند به دنیا آوردهاند، در حالی که این رقم برای غیرمسلمانان دو فرزند و برای مسیحیان ۵/۲ فرزند بوده است. البته جغرافیا نیز در این معادلات نقش کلیدی ایفا میکند. بخش بزرگی از رشد جمعیت جهان در دهههای آینده در کشورهای جنوب صحرای آفریقا رخ خواهد داد؛ منطقهای که جمعیت قابلتوجهی از آن را مسیحیان و مسلمانان تشکیل میدهند. پیشبینی میشود تا سال ۲۰۷۰، بیش از یکچهارم جمعیت جهان در این منطقه زندگی کنند. با این حال، حتی در این منطقه هم مسلمانان با سرعت بیشتری رشد میکنند و همین روند، نقشه مذهبی جهان را برای آینده بازنویسی میکند.
بیدینها چرا کمتر میشوند؟
اما چطور ممکن است با وجود افزایش تعداد افراد غیرمذهبی در بسیاری از نقاط جهان، سهم آنها از کل جمعیت کره زمین کمتر شود؟ گزارش پیو میگوید چین را در نظر بگیرید. در سال ۲۰۲۰، حدود دوسوم افراد فاقد وابستگی مذهبی در جهان، در چین زندگی میکردند، اما پیشبینی کاهش چشمگیر جمعیت چین تا سال ۲۰۷۰، ما را با یک جابهجایی آماری بزرگ روبهرو میکند؛ برآوردها نشان میدهند تعداد افراد غیرمذهبی در چین در این دوره حدود ۳۶۱ میلیون نفر کمتر خواهد شد؛ کاهشی چنان سنگین که حتی افزایش ۱۸۰ میلیونی این گروه در سایر نقاط جهان را هم جبران میکند. به جز این، عامل دوم، یک تفاوت بیولوژیک و ساختاری است. افراد غیرمذهبی در مقایسه با پیروان ادیان، معمولاً با سن بالاتر و فرزندانی کمتر زندگی میکنند.
میانگین سنی آنها در سال ۲۰۲۰ حدود ۳۷ سال بوده، در حالی که برای افراد مذهبی، این رقم تنها ۲۸ سال است. این اختلاف سنی، با نرخ پایین باروری آنها گره میخورد؛ نرخ باروری افراد غیرمذهبی تنها ۳/۱ فرزند به ازای هر زن برآورد شده، در حالی که این رقم برای افراد مذهبی ۵/۲ فرزند است. بنابراین، حتی اگر در کشورهای مختلف، افراد بیشتری از دین فاصله بگیرند، ساختار سنی آنها و نرخ پایین فرزندآوری، مانع از رشد جمعیت جهانی این گروه خواهد شد.
البته این گزارش فقط به تولد و مرگومیر توجه نکرده و عواملی مانند مهاجرت و تغییر مذهب را هم در نظر گرفته. با این حال، پژوهشگران تأکید میکنند پیشبینیهایشان بر ادامه روندهای جمعیتی اخیر استوار است و قرار نیست آینده را با قطعیت اعلام کند. حتی خود مرکز «پیو» میپذیرد که اگر گرایش به بیدینی در کشورهای بیشتری گسترش پیدا کند، ممکن است تعداد افراد غیرمذهبی در آینده بیشتر از چیزی شود که مدل فعلی پیشبینی کرده است. با این حال، فعلاً تصویری که از سال ۲۰۷۰ پیش رو داریم، با جهان امروز خیلی متفاوت است و مسلمانان قرار است به بزرگترین گروه مذهبی جهان تبدیل شوند. البته تا آن زمان، هنوز پنج دهه فرصت باقی است و همیشه این احتمال هست که نرخ تولدها، جریانهای مهاجرتی و حتی انتخابهای اعتقادی مردم، مسیرهای تازهای را رقم بزنند.





نظر شما