در یک تعریف ساده، چیزی که انسان از مال خود در راه خدا بدهد را "صدقه" می گویند، اما صدقه را به پنج نوع تقسیم کرده اند: صدقه در مال، در جاه، در عقل، در زبان و در علم.
معنای صدقه در مال معلوم و مشخص است، اما در جاه، به این معناست که برای دیگری در راه خدا شفاعت کند و در عقل این است که به هنگام مشورت خواستن کمک کند، و در زبان این است که در میان مردم به اصلاح برخیزد و در علم به معنی روشنگری افکار مردم است.
باید متوجه بود که صدقه در مال، تنها چند تومان به فقیر و مسکین دادن نیست، بلکه جامعه از این مال یا به نحو وجوب و یا به طور استحباب، حقی دارد. بنابراین از این اموال، شخص مسلمان باید جامعه را بهره مند سازد، کتاب های دینی چاپ کرده، در دسترس قرار دهد، کتابخانه، بیمارستان، پل، جاده و حمام بسازد و صدها امر دیگر که در خدمت بندگان خدا قرار می گیرد، انجام دهد.
معنای فقیر و مسکین
در تعریف، فقیر کسی است که محتاج است، ولی درخواست نمی کند، اما، مسکین کسی است که سوال می کند و بر این معنی از امام باقر(ع) روایتی نقل شده است.
در قرآن، آیات بسیاری در فوائد صدقه و اصل آن، وجود دارد که از صد آیه تجاوز می کند. صدقه دارای فوائدی همچون تطهیر، تزکیه، سکون و آرامش، پاداش اخروی و رسیدن به بر و نیکی است.
- تطهیر؛ چون انسان به وسیله اموال قاذورات و کثافاتی بدست خواهد آورد، خداوند به وسیله زکات، آن کثافات معنوی را برطرف می سازد، چنانکه خداوند به پیامبر اکرم(ص) دستور فرمود از اموال آنها به عنوان صدقه بگیر که آنان را به وسیله آن، پاکیزه می نمایی و تزکیه می گردانی و برایشان دعا کن که دعای تو برای آنها،آرامش دل است و خدا شنوای داناست.

- تزکیه؛ ممکن است مراد از تزکیه، پاکیزه نمودن انسان باشد از خبائث که عبارت اخرای تطهیر است، منتهی یک درجه بالاتر چنانکه ممکن است به معنی نمو و زیادی و برکت باشد، همان طور که زکات به معنی نمو است و آیه مبارکه 262 سوره بقره برآن دلالت دارد؛ مثل کسانی که اموال خود را در راه خدا انفاق می کنند، مثل دانه ایست که هفت خوشه دهد که در هر خوشه ای صد دانه و خدا برای هر که بخواهد،دو چندان می نماید.

- آرامش خاطر؛ یکی از نعمت های بزرگ الهی، آرامش دل و سکونت خاطر است، چنانکه تزلزل خاطر و تردید، مرض بسیار بدی است و ضرر فراوانی دارد و آرامش خاطر حاصل نخواهد شد مگر با یاد خدا چنانکه خود پروردگار در سوره مبارکه رعد فرموده است؛ آگاه باشید که با یاد خدا دلها آرامش پیدا می نماید.

- پاداش اخروی؛ اگر بر انفاق و صدقات فائده ای جز پاداش بزرگ اخروی مترتب نبود، برای انفاق کنندگان کفایت می نمود، مخصوصا اگر در آن روز دست آنها از هر توشه ای خالی باشد و از هر واسطه و شفیعی بریده شده و به طور کامل نیازمند به احسان الهی گردند. خداوند در آیه 7 سوره حدید می فرماید: کسانی که از شما ایمان آورده و انفاق نموده اند،برای آنهاست پاداش بزرگ.

- اجرکبیر و کثیر از طرف خدا؛ در آیات و اخبار، دو واژه و دو تعبیر برخورد می کنیم؛ یکی کبیر و دیگری کثیر؛ کبیر به معنی بزرگ و کثیر به معنی بسیار است. حال که این مطلب روشن شد باید توجه داشت که کبیر و کثیر، به ملاحظه نسبت آنها به هر صنف و فردی، قابل کم و زیاد شدن است، زیرا گاهی کبیر و کثیر را نسبت به یک فرد عادی در نظر می گیریم و زمانی نسبت به یک مرجه تقلید والا و صاحب کرم و گاه نسبت به خدای با عظمت ملاحظه می کنیم که تمام نعمت ها از اوست و اوست که قادر مطلق و مالک الملک است و شکی نیست در اینکه کبیر و کثیر نسبت به چنین خدایی قابل توجه و از حیطه درک و تصور ما خارج است.

- رسیدن به بر و نیکی؛ اگر کسی بخواهد عظمت"بر و نیکی"را بفهمد باید به آیه 13 سوره انفطار توجه کند: به درستی که صاحبان "برّ هرآینه در نعمت بسیارند." انسان طبق گفته خدا به نعمت کثیر نخواهد رسید، مگر با انفاق از آنچه دوست دارد و مورد علاقه اوست، همانطور که در قرآن آیه 92 سوره آل عمران بیان داشته است: هرگز به برّ نخواهد رسید تا آنکه از آنچه دوست دارید، انقاق کنید.

مهر