قدیمی ترین نوشته های تاریخی و جغرافی نگاران اسلامی درباره ساوه و نام آن به سده 3 و 4 ﻫ.ق، بر می گردد. نخستین آن ها راهنامه ابن خردادبه ایرانی است، که در 270 ﻫ.ق، نوشته شده است. وی ضمن بیان منازل بین همدان- ری از ساوه هم نام برده است: «از همدان تا دَرنوا 5 فرسخ،... از سوسنقین تا درود 4 فرسخ، آن گاه تا ساوه 5 فرسخ»

پس از ابن خردادبه، ابن فقیه همدانی، در کتاب مختصرالبلدان (290 ﻫ.ق) نیز از ساوه یاد کرده و قُدامة بن جعفر، در کتاب الخراج و پس از او مقدسی، در کتاب احسن التقاسیم (327 ﻫ.ق) ضمن بیان همان راه، از ساوه نام برده اند، همچنین نویسنده کتاب حدودالعالم (372 ﻫ.ق) از ساوه به خوبی یاد کرده، می نویسد: «ساوه، آوه، بوسنه، روده- شهرک هایی اند انبوه و آبادان و با نعمت بسیار و خرم و هوای درست و راه حجاج خراسان.»
حسن بن محمد قمی در کتاب تاریخ قم (378 ﻫ.ق)، از ساوه و آوه نام برده است و با بیان یک داستان، دیرینگی ساوه و آوه را تا روزگار کی خسرو فرا می برد. حمدالله مستوفی در کتاب نزهة القلوب (740 ﻫ.ق) از ساوه نام برده و بنای آن را به تهمورس دیوبند نسبت داده و طالع بنای آن را برج جوزا دانسته است.

بعضی از پژوهشگران و فرهنگ نگاران درباره شهر ساوه و نام آن، نظریه هایی به شرح زیر ارائه داده اند:
ساوه یا ساوه شاه، پهلوانی تورانی از خویشان کاموس شاه بوده است، که در جنگ با رستم کشته گردید.
ساوه یا ساو، زر خالص شکسته و ریزه ریزه، براده طلا و بوته زرگری را گویند. گفته اند به دلیل حاصلخیزی زمین های پیرامون ساوه به این نام تشبیه شده است.
ساوه، نام شهر سرشناس در عراق عجم می باشد و گویند دریاچه ای در آن جا بود که هر سال یک نفر را در آن غرق می کردند تا از سیل ایمن گردند و در شب ولادت سرور کائنات، حضرت محمد (ص) آن دریاچه خشک شد.
می گویند واژه ساوه کوچک شده «سه آو» یعنی سه آب است در برابر روستای آوه که در آن جا چشمه آب و کاریز بوده است. برخی نیز آن را به معنی باج و خراج و کوره آجرپزی پنداشته اند.

در سال های اخیر لوحه بسیار ارزشمندی به نام «پئوتینگرایا» شناخته و بررسی شده است، که به کمک آن می توان درباره نام سرزمین ساوه به نتیجه خوبی دست یافت. ظاهراً نخستین بار توماشکِ اتریشی در کتاب جغرافیای تاریخی ایران آن را معرفی نموده است. لوحه پئوتینگرایا به یونانی نگاشته شده و مربوط به دوران سلوکی و روزگار آنتیوخوس سوم (112 تا 187 پ.م) است که همزمان با برآمدن حکومت اشکانی در خاور ایران بوده و شامل نام شهرها، روستاها و راه های ایران با اعلام فاصله میان آن هاست و در ضمن بیان منزل ها از ساوه هم نام برده شده است، که ویلهلم توماشک، عبارت های آن را در فصل سوم کتاب خود با عنوان از همدان تا کاشان برشمرده است:
«از اکباتانیس (هَگمتان= همدان) به اناروس (دهکده اناردان)، از آن جا به سواکینه (ساوه)، از آن جا به ترمنتیکا (قم)، از آن جا به اورودیکاری و منزل های بعدی راه کاشان.»

بدین سان، این لوحه یونانی که نام ساوه بر روی آن، به مانند یکی از منزل های دوران سلوکی نگاشته شده است، یک سند کتبی و معتبر 200 پ.م، است که 2200 تا 2300 سال، دیرینگی تاریخی را برای سرزمین ساوه به دست می دهد.

منابع:
1- ذکایی ساوجی، مرتضی. بررسی نام ساوه در کتیبه ی یونانی، تهران: سازمان میراث فرهنگی، 1375.
2- قمی، حسن بن محمد. تاریخ قم، تهران: توس، 1361.
* افشار سیستانی، ایرج. پژوهشی در نام شهرهای ایران، تهران: روزنه، 1378.