قربانیان این اتفاق ناخوشایند دو بانوی کارگری بودند که یکی برای گذران زندگی یک روز تعطیل در کارگاه تولیدی کار میکرد و دیگری برای دریافت حق الزحمه معوقه اش به محل حادثه مراجعه کرده بود. فرزند این بانوی کارگر تأکید داشت، مادرش پس از مدتها پیگیری سرانجام توانسته بود از صاحبکارش قول دریافت حقوق معوقه اش را بگیرد و روز حادثه به کارگاه رفته بود. اما مرور این واقعه تلخ گریزی کوتاه است در ذهن و روح ما که مسلمان هستیم و خود را پیرو مکتب اهل بیت(ع) میدانیم. راستی چقدر بر اساس ادعاهایمان زندگی میکنیم؟ مگر ائمه(ع) به ما درس زندگی ندادند؟ مگر تأکید نداشتند که حقوق زیردستانمان را محترم بشماریم؟ بیگمان همین طور است چنانکه هشتمین پیشوای شیعیان، ما را به این نکته در پیرامون محیطهای کار توصیه مؤکد کردند که «حق کارگر را پیش از خشک شدن عرق پیشانی اش به او بدهیم» حال قضاوت کنیم که ما در کجای این حقیقت قرار گرفتهایم؟! برای واکاوی دیدگاه های امام رضا(ع) در مورد حقوق کارگران گفت و گو کردهایم با حجت الاسلام والمسلمین کاظم صدیقی، حقوقدان، امام جمعه موقت تهران و استاد اخلاق و معارف اسلامی که در ادامه میخوانید.
جناب آقای صدیقی! امام رضا(ع) در رهنمودهای الهی خویش همه کارفرمایان را به حفظ حقوق کارگران توصیه مؤکد فرموده اند، از دیدگاه جنابعالی چه نکاتی در این زمینه قابل طرح است؟
- همان طور که میدانید، یکی از احکام و آداب اسلامی درباره کار و کارگر آن است که مزد او پیش از انجام کار تعیین شود. این مسأله افزون بر آنکه از درگیری احتمالی میان کارگر و صاحبکار بر سر قیمت در پایان کار جلوگیری میکند، اثر روانی مثبتی نیز بر روحیه کارگر خواهد داشت. چنانکه سلیمان بن جعفری، از یاران امام رضا(ع) در این زمینه میگوید: برای انجام برخی کارها خدمت امام بودم؛ چون کارم به پایان رسید، خواستم مرخص شوم، ولی امام فرمودند: «امشب نزد ما بمان!» سپس همراه امام به خانه ایشان رفتم. هنگام غروب بود و غلامان حضرت مشغول بنایی بودند. امام در میان آنها غریبهای دیدند، پرسیدند: «او کیست؟» گفتند: کارگر است، به ما کمک میکند و به او چیزی خواهیم داد. امام رضا(ع) پرسیدند: «مزدش را تعیین کردهاید؟» گفتند: نه! هر چه بدهیم، میپذیرد. امام ناراحت شدند و فرمودند: «بارها به اینها گفتهام هیچ کس را برای کاری نیاورید، مگر آنکه پیش از کار، مزدش را تعیین کنید. کسی که بدون قرارداد و تعیین مزد، کاری انجام دهد، اگر سه برابر مزدش بدهی، باز گمان میکند مزدش را کم دادهای، ولی اگر با او قرارداد ببندی و به مقدار معین شده، پولی به او بپردازی، از تو خشنود خواهد بود که براساس قرارداد عمل کردهای و اگر بیش از مقدار تعیین شده، چیزی به او بدهی، هرچند کم و ناچیز باشد، میفهمد که بیشتر پرداختهای و سپاسگزار خواهد بود.»
از دیدگاه ثامن الحجج(ع) عرق کارگر معادل خون شهید است، این تعبیر چه تعریفی دارد؟
- به نکته ارزشمندی اشاره داشتید؛ زیرا تلاش برای امر معاش زندگی و تأمین نیازهای خانواده یکی از مهمترین فضایل و نیکیهایی است که برای انسانهای با ایمان برشمرده شده است. ضمن اینکه بر اساس تعالیم اسلام تأمین معاش برابر با جهاد در راه خداست. امام هشتم(ع) فردی را در زندگی خوارتر و پست تر از همه مردم میدانند که دیگران از زندگی وی بهره ای نبرند.آن حضرت با علم به اینکه تلاش برای تأمین روزی برابر با جهاد در راه خداست، عرق ریختن کارگر را برابر با خون شهیدی قلمداد کردند که در راه خدا و در جبهه حق بر زمین ریخته میشود. و باز آن پیشوای راستین در توصیف پاداش کارگران تلاشگر تأکید میفرمایند: «به حقیقت، کسی که در پی افزایش رزق و روزی است تا با آن خانواده خود را اداره کند، پاداشش از مجاهد در راه خدا بیشتر است.» و این رازی است که همه ما به فراموشی سپردهایم.
و چرا آن حضرت به پرداخت حق کارگر پیش از خشک شدن عرق پیشانیاش تأکید داشتهاند؟
- نگاه امام هشتم(ع) در همه ابعاد زندگی متعالی است، آن حضرت در این زمینه نیز از این توصیه به عنوان شاه کلید طلایی برای تعاملات صحیح اجتماعی جامعه بهره برده اند؛ زیرا در نظر گرفتن حقوق انسانی همه آحاد جامعه مهمترین راهی است که تعامل صحیح و سازنده اجتماعی و دینی در متن جامعه اسلامی شکل میگیرد. این توصیه الهی امام هشتم(ع) در هر شرایطی کاربردی است و پرداختن به آن نیاز امروز ماست. چنانکه کارگری که هیچ دستاویزی به جز دریافت حق و اجرت خویش برای گذران زندگی ندارد، قطعاً به دریافت مزدش در موعد مقرر نیازمند است، متأسفانه برخی کارفرمایان در مشاغل مختلف به این مسأله توجه ندارند؛ مزد کارگر را نمی دهند و یا اینکه به بهانه های مختلف ارایه آن را به زمان دیگری موکول میکنند و این در حالی است که ادامه زندگی برخی، بسته به همین درآمد است و چه بسا قطع یا دریافت دیرهنگام مزد و درگیر شدن با مسایل اقتصادی، راه تخلف را بر افراد جامعه هموار میکند. بنابراین توصیه امام هشتم(ع) به حق و بجاست و کارفرمایانی که کارگری را به کار میگمارند، باید پیش از هر چیزی حقوق انسانی وی را در نظر بگیرند که رکن اصلی آن دادن حق کارگر در نهایت تام و کمال است.
اشاره کردید، به حفظ حقوق انسانی کارگران از سوی کارفرما، امام هشتم(ع) در این زمینه چه رهنمودهایی را برای امروز ما به یادگار گذاشته اند؟
- اسلام دین حفظ کرامت انسانی است و پیامبر اکرم (ص) در ذیل حدیثی فرمودند: «من برانگیخته شدم برای تکمیل مکارم اخلاقی و کرامت انسانی». بنابراین بر همه ما واجب است که حرمت کارگران زیردست خود را حفظ کنیم. آنها را افرادی پست و به اصطلاح امروزی رده پایین قلمداد نکنیم. توجه داشته باشیم، همه آحاد جامعه در برابر مواهب یکسان هستند و نباید حقوق برخی به دلیل مشاغلی که دارند، نادیده گرفته شود. احترام به کارگران در حقیقت تکریم بندگان خداست که در راستای تأمین معاش و کسب روزی حلال تلاش میکنند. امام رضا(ع) با خادمان خویش رفتاری انسانی داشتند چنان که نادر خادم نقل میکند: امام رضا(ع) جوزینجه را روی یکدیگر میگذاشت و من میخوردم. آن حضرت در مقام کارفرما هرگز کارگران خویش را تنبیه و توبیخ نمی فرمودند و تاکید داشتند کسی که غلامش را شلاق بزند جزو بدترین مردمان است.
نظر شما