به گزارش قدس آنلاین ازیزد، به لحاظ تاریخی شهرهای هرات و مروست از آبادی های بسیار قدیمی فلات ایران هستند که سابقه سکونت در آنها به قبل از ورود آریایی ها به ایران بر می گردد و پس از تسخیر این منطقه بود که اسامی آریایی هرات و مروست بر آنها نهاده شد .
بخش عمده این شهرستان، زیر پوشش جنگلی قرار دارد و جنگل های پسته وحشی «باغشادی» و جنگل های بادام کوهی «چنار ناز» از جمله پوشش گیاهی این منطقه به شمار می روند.
این شهرستان مهمترین قطب کشاروزی استان یزد محسوب می شود.
خاتم با جاذبه های منحصر به فرد و بی نظیر خود همچون زیستگاه های نادر پرندگان و جانوران در حال انقراض، آثار طبیعی نظیر کوه های سر به فلک کشیده، غارها، جنگل ها، درختان کهنسال و البته آثار و ابنیه تاریخی همچون نگینی بر انگشتری گردشگری استان یزد می درخشد .
وجود منابع آبی فراوان از جمله سفره های وسیع آب های زیرزمینی، هم جواری با شهرستان سرسبز بوانات و قرار گرفتن در مسیر رودخانه بوانات، چشم انداز نویدبخشی را برای کشاورزی این منطقه ترسیم کرده است. چاه آرتزین شهرستان خاتم نمونه ای از فراوانی آب در این منطقه است. پرنده زیبا و نادر «هوبره» در شهرستان خاتم بسیار یافت می شود .
وجود بهترین و بزرگترین منطقه طبیعی زیست هوبره یا بوقلمون وحشی (قره تپه هرات به عنوان شاخص ترین و مهم ترین زیستگاه این پرنده نادر )، وجود چنارهای کرخنگان میراث 1500 ساله خاتم ،جنگل باغ شادی و سرچشمه نهر مسیح هرات ، وجود غارهای ˈخانه خدا ˈ ، ˈبابازاهد ˈ، ˈچهل درˈ، ˈسیدنظریˈ، ˈچاه سنجدˈ، ˈپوزه سیاهˈ، ˈکوه زرد، ˈاسماعیلی بوروییهˈ و ˈکفتاریˈ بر زیبایی های طبیعی این شهرستان افزوده است .
از آثار تاریخی و دیدنی این شهرستان می توان نیز به قلعه های محمد کریم خان هرات، ملکی هرات، محمد باقری هرات، هاشم آبادهرات، میان ده چاهک، مروست، مبارکه ؛ بقعه های متبرکه: بقعه سید نورالدین فتح آباد، بقعه شیخ عبدالله مروست، بقعه شیخ بها الدین مبارکه، بقعه شیخ کله پریده چاهک، بقعه گنبدی مروست، بقعه شریف السادات، بقعه دواذده امام، بقعه چلچراغ ؛ خانه ها و ابنیه های تاریخی: خانه دکتر صالحی، خانه رسولی ها، خانه وقفی، خانه صداقت و مساجد تاریخی همچون : رحمت آباد ، شاه حسین، حاجی قاسم، مسجدجامع احمد، جلال، کربلایی و هاشم آباد اشاره کرد .
بافت تاریخی مروست نیز به عنوان جاذبه ای تاریخی متشکل از ساختاری ارزشمند و تاریخی است که در مرکز شهر کنونی مروست قرار گرفته و هسته اصلی آن با محوریت قلعه تاریخی و مراکز خدماتی مجاور آن نظیر کاروانسرا، مراکز آموزشی، مساجد، حسینیه ها و ... است .
داخل بافت تاریخی مروست ابنیه های ارزشمندی نظیر مسجد جامع، مسجد دهقانیان، گنبدی، قلعه مروست و ... وجود دارد .

قلعه ها :

- قلعه مروست
قلعه ای که بر روی ظاهراً تپه ای به ارتفاع بیش از چهار متر ساخته شده است و به نظر می رسد که قبلاً دو طبقه بوده که طبقه زیرین آن تخریب شده باشد.
قدمت آن به بیش از 800 سال قبل می رسد و در وسط شهر مروست قرار گرفته و در قدیم اطراف آن خندق نیز بوده است و در تاریخ 8/10/1378 به شماره 2545 در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است .
این قلعه در محدوده مرکزی بافت تاریخی شهر مروست واقع شده و قدمت تاریخی آن به دوره اسلامی و حتی قبل از اسلام می رسد. این بنا دارای حصارهای بلند و کنگره دار به شکل چهار ضلعی است که در سه گوشه دیوار آن برج های بلندی ساخته شده و از نظر سوق الجیشی بر روی تپه ای مصنوعی در مرکز دشت مروست واقع شده و بر تمام دشت اشراف دارد و تا اوایل قرن حاضر این بنا دارای خندقی به دور خود بوده است.
- قلعه ملکی
این قلعه در حدود 200 سال پیش ساخته شده و خیلی ها معتقدند توسط فرج ا… خان شهر بابکی که عمده مالک هرات و شهر بابک بوده ساخته شده است.
زیر بنای این قلعه حدود 15هزار مترمربع بوده و ساختمان های داخل آن سالم و قابل استفاده است .
قلعه ملکی در فاصله 200 متری فرمانداری شهرستان خاتم قرار گرفته است.

- قلعه محمد باقری
این بنا که در شهر هرات واقع شده، از دوره زندیه به جای مانده و بنایی است با پلان چهار ضلعی و قدمت 300 ساله که منصوب به « حاج محمد باقر » است و ساختمان های داخلی آن در اثر عوامل طبیعی و انسانی تخریب گردیده ؛اما سردر ورودی و برج های اطراف بنا که مرمت هم شده اند و هویت بخش نمای جدید شهر هرات است، در سال 82 نیز به ثبت رسیده است.

- برج آسیاب میر
این آسیاب متعلق به شخصی به نام میر محمدرضا بوده که به وسیله آب چشمه رئیسی چرخانده می شده است وبا وجود اینکه چند آسیاب دیگر هم در هرات وجود داشته است .
این آسیاب بزرگترین وعمومی ترین آسیاب بوده است و هنوز بقایای برج آن وجود دارد که در حال تخریب است .

مساجد و تکایا:

-مسجد شاه حسین
این بنا در محدوده مرکزی بافت مروست واقع شده که به نام وقف کننده آن شاه حسین فرزند مرحوم احمد نامگذاری شده و از بناهای دوره قاجاریه است. این مسجد بنای کوچک و درون محله ایست که در کنار ساباط اختصاصی قرار گرفته و شبستان آن برای اهالی پیرامون کفایت می کند.
سنگ کتیبه مسجد شاه حسین با قدمت دوره صفوی که سرقت شده بود ،با کمک اهالی محلی به این مکان بازگردانده شد. کار مرمت مسجد از سال 1385 شروع شد و نما سازی و عملیات اضطراری آن در سال 1387 خاتمه یافت. این مسجد در سال 1380 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.

- مسجد دهقانیان
این مسجدتاریخی در محله دهقانیان، پیرامون بافت ارزشمند شهر تاریخی مروست قرار گرفته است. شبستان این مسجد وسعتی معادل 250 متر مربع دارد که متشکل از فضاهای سرپوشیده با سقف ضربی، گلدسته ای خشتی و … است.
مسجد حاضر مربوط به دوران قاجار است و با مرمت صورت گرفته بر آن با حجمی معادل 70 درصد کل بنا، یکی از جاذبه های شهر مروست به شمار می رود . مرمت مسجد با اعتباری معادل 15 میلیون تومان انجام شده و هم اکنون آماده بهره برداری است.
از دیگر مساجد و تکایای این منطقه می توان به مسجد حاجی قاسم ( دوره قاجاریه )، مسجد جامع احمد ( دوره قاجاری )، مسجد جلال ( دوره صفوی )، مسجد کربلایی محمد هاشم ( دوره قاجاریه )، مسجد رحمت آباد ( دوره پهلوی )، مسجد جامع هرابرجان ( دوره قاجاریه )، حسینیه میان ده ترکان (دوره قاجاریه )و حسینیه هرابرجان ( دوره قاجاریه) اشاره کرد .

بقاع متبرکه :

- بقعه شیخ عبدالله
این بقعه در قسمت ورودی هرات به مروست واقع شده و مجموعه بنایی است خانقاه مانند، با گنبد، چهار صفه و مقرنس بالای محراب آن به اسلوب کادر عصر صفوی نقاشی شده است.
این اثر با تراشیدن گچ بر روی کاه گل خلق شده و از نمونه آثار هنری شناخته شده و بی نظیر ایرانیان در اعصار گذشته است.

- بقعه شیخ بهاء الدین
این بقعه زیارتگاه مورد احترام مردم در روستای مبارکه مروست است که معتقدند مدفن شیخ بهاءالدین است و بر سنگ قبری که در آن دیده می شود نام « نجم الدین شیخ محمود بن شمس الدین شیخ محمد بهاءالدین» آمده است. بنای بقعه از نوع بناهای دوره صفوی است که در سال 1379 در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است.
- امامزاده پیرغیب
این امامزاده در فاصله 20 کیلومتری شهر هرات در منطقه بوروییه واقع شده و محل زیارت مردم شهرستان است.

- قدمگاه علی(ع)
این بنا در فاصله 5 کیلومتری شمال شرقی هرات واقع گردیده و زیارتگاه عاشقان خاندان علوی است.

- بنای گنبدی
بنای منحصر به فردی مربوط به دوره ایلخانی، که از نظر معماری همزاد ابنیه ای چون سید رکن الدین و سید شمس الدین یزد است .
این بنای تاریخی دارای گچ بری هایی زیبایی است که بر اثر فرسایش عوامل طبیعی آسیب هایی شدید دیده، لذا خود بنا از سال 1385 مرمت قرار شده و به نحوی مناسب ساماندهی شده است .
اکنون بنای گنبدی مروست که در گذشته احتمالا بقعه ای تاریخی بوده و در کنار مدرسه علمیه ای قرار داشته ، اثری تاثیرگذار و عظیم در ضلع جنوب غربی قلعه مروست در داخل بافت این شهر قرار دارد.

- بقعه شریف السادات
این بنا در روستای ترکان ( مروست ) واقع شده و مربوط به اوایل دوره قاجار است. امامزاده شریف السادات از نوادگان امام موسی کاظم (ع) است.

از جاذبه های دیدنی خاتم ، کهنسال ترین موجود زنده خاتم است که این روزها با نزدیک شدن به فصل زیبای بهار و ایام نوروز ، در انتظار مسافران نوروزی است .
این چنار کهنسال که در منطقه گردشگری کر روستای کرخنگان از توابع بخش مروست خاتم قرار گرفته ، یکی از جاذبه های زیبای طبیعی و گردشگری منطقه محسوب می شود که با فرارسیدن فصل بهار، روزانه پذیرای تعداد زیادی از هموطنان از نقاط مختلف کشور است .
این چنار کهنسال که از جمله درختان دیر زیست استان یزد محسوب می شود ؛ دارای30 متر ارتفاع بوده و تاج پوشش آن با درختان چنار کوچک تر که در اطراف خود محصور کرده به 1600متر مربع می رسد .
تنه این درخت شکافته و به پنج قسمت تقسیم شده و با دقت می توان آثاری از سوختگی طبیعی را در وسط تنه درخت مشاهده کرد .
مردم منطقه درادعایی عجیب معتقدند که چنار کرخنگان هر صد سال یک بار خود به خود آتش می گیرد و می سوزد .
وجود قنات های آب روان در پای این اثر زیبای طبیعی و همچنین کوهها و دشت های زیبای مجاور چنان منظره ای زیبا و دیدنی را بوجود آورده که مشاهده آنها انسان را به شگفتی و حیرت وا می دارد .
در قسمت شمالی این اثر ، قبرستان قدیمی با سنگ نوشته های تاریخی و کهن قرار دارد که سابقه زندگی در این منطقه را به گذشته های دور تاریخ بشری بر می گرداند .
چنارهای 1200 ساله چنار ناز ، جنگل های انبوه و تماشایی لایجمه ، باغ شادی ، باغ معدن، چاهک و منطقه گردشگری سرچشمه از دیگرجاذبه های دیدنی شهرستان خاتم محسوب می شوند .
این اثر زیبای تاریخی دو سال پیش در فهرست آثار طبیعی – ملی ایران به ثبت رسیده است .
لازم به ذکر است ،روستای کرخنگان از روستاهای هدف گردشگری کشور است که در 240 کیلومتری جنوب شهر یزد واقع شده است .
این روستا جاذبه های بسیار زیبا و آثار تاریخی زیادی دارد .