گزارش مالی سه‌ماهه نخست سال ۲۰۲۶ شرکت Meta Platforms بار دیگر نشان داد که اقتصاد دیجیتال تا چه اندازه به رفتار کاربران وابسته است. این شرکت که مالک پلتفرم‌های بزرگی مانند اینستاگرام، واتساپ و فیسبوک است در گزارش اخیر خود از کاهش سرعت رشد کاربران فعال روزانه خبر داد؛ موضوعی که برخلاف روند صعودی سال‌های گذشته، توجه تحلیلگران و بازار سرمایه را به خود جلب کرد.

بر اساس این گزارش، تعداد کاربران فعال روزانه متا به حدود ۳.۵۶ میلیارد نفر رسیده است. هرچند این رقم در مقایسه با مدت مشابه سال قبل رشد نشان می‌دهد، اما نسبت به سه‌ماهه پایانی سال گذشته کاهش داشته و کمتر از پیش‌بینی‌ها بوده است. همین موضوع باعث شد ارزش سهام این شرکت با افتی در حدود ۷ تا ۸ درصد مواجه شود؛ افتی که در مقیاس ارزش بازار متا، به معنای از بین رفتن ده‌ها میلیارد دلار از ارزش این شرکت در مدت کوتاهی است.

نقش غیرمنتظره ایرانی‌ها در آمار جهانی متا

یکی از نکات قابل توجه در گزارش متا، اشاره مستقیم به «اختلالات اینترنت در ایران» به‌عنوان یکی از دلایل کاهش رشد کاربران است. این موضوع از چند جهت اهمیت دارد. نخست اینکه شرکت‌های فناوری معمولاً از اشاره مستقیم به عوامل سیاسی یا منطقه‌ای پرهیز می‌کنند، اما متا در این گزارش به‌صراحت به ایران اشاره کرده است. دوم اینکه این موضوع نشان می‌دهد کاربران ایرانی، برخلاف تصور رایج، سهم قابل توجهی در اکوسیستم جهانی این پلتفرم‌ها دارند.

اگرچه آمار رسمی از تعداد کاربران ایرانی در پلتفرم‌های متا منتشر نشده، اما برآوردها حاکی از حضور ده‌ها میلیون کاربر فعال در ایران است. این کاربران نه‌تنها مصرف‌کننده محتوا هستند، بلکه بخش بزرگی از آن‌ها تولیدکننده محتوا یا فعال اقتصادی‌اند. هزاران کسب‌وکار کوچک و متوسط در ایران، به طور خاص در بستر اینستاگرام، شکل گرفته‌اند و همین موضوع باعث شده میزان تعامل کاربران ایرانی بسیار بالا باشد.

به همین دلیل، اختلال یا کاهش دسترسی این کاربران، حتی در یک بازه زمانی محدود، می‌تواند در مقیاس جهانی اثرگذار باشد. کاهش حدود ۲۰ میلیون کاربر فعال روزانه که در گزارش متا به آن اشاره شده، نشان‌دهنده همین تأثیر است؛ تأثیری که بخشی از آن به وضعیت اینترنت در ایران نسبت داده شده است.

تحریم داوطلبانه کاربران ایرانی

حال اگر این وضعیت از حالت «اختلال» به «انتخاب آگاهانه» تبدیل شود چه اتفاقی می‌افتد؟ به بیان دیگر، اگر کاربران ایرانی به‌صورت داوطلبانه تصمیم بگیرند استفاده از پلتفرم‌های آمریکایی را کنار بگذارند، چه اثری بر شرکت‌های آمریکایی مانند «متا» که این روزها بیش از گذشته به روی ایرانی‌ها شمشیر بسته‌اند، خواهد داشت؟

برای پاسخ به این سؤال باید چند متغیر کلیدی را در نظر گرفت. نخست، تعداد کاربران. اگر فرض کنیم بین ۳۰ تا ۴۰ میلیون کاربر ایرانی به‌طور فعال از پلتفرم‌های متا استفاده می‌کنند، حذف این تعداد می‌تواند حدود ۱ درصد از کل کاربران این شرکت را کاهش دهد. این عدد در نگاه اول کوچک به نظر می‌رسد، اما در مقیاس میلیاردی، بسیار قابل توجه است.

دوم، مدل درآمدی متا است. این شرکت بیش از ۹۰ درصد درآمد خود را از تبلیغات به‌دست می‌آورد. در چنین مدلی، هر کاربر نه‌تنها یک مصرف‌کننده، بلکه یک منبع درآمد محسوب می‌شود. هرچه تعداد کاربران و زمان حضور آن‌ها در پلتفرم بیشتر باشد، فرصت نمایش تبلیغات نیز افزایش می‌یابد.

با در نظر گرفتن درآمد فصلی چند ده میلیارد دلاری متا، حذف حدود ۱ درصد از کاربران می‌تواند به کاهش صدها میلیون دلاری درآمد در هر فصل منجر شود. در مقیاس سالانه، این رقم می‌تواند به ۲ تا ۳ میلیارد دلار برسد. البته این یک برآورد تقریبی است و عوامل دیگری مانند کیفیت کاربران، نرخ تعامل و بازار تبلیغات نیز در آن نقش دارند.

تأثیر بر ارزش سهام و اعتماد بازار

با این حال، مهم‌ترین اثر چنین سناریویی لزوماً در درآمد مستقیم خلاصه نمی‌شود. در بازار سرمایه، آنچه بیش از همه اهمیت دارد، «رشد آینده» است. شرکت‌هایی مانند متا بر پایه رشد کاربران و افزایش تعامل ارزش‌گذاری می‌شوند. هر نشانه‌ای از توقف یا کاهش این رشد، می‌تواند نگرانی سرمایه‌گذاران را به‌دنبال داشته باشد.

افت اخیر سهام متا نیز دقیقاً در همین چارچوب قابل تحلیل است. با وجود اینکه درآمد این شرکت همچنان در حال افزایش است، کاهش سرعت رشد کاربران باعث شده بازار نسبت به آینده آن محتاط‌تر شود. حال اگر فرض کنیم حذف کاربران ایرانی به‌صورت پایدار و بلندمدت اتفاق بیفتد، این موضوع می‌تواند به‌عنوان یک ریسک ساختاری در نظر گرفته شود؛ ریسکی که به‌ویژه در بازارهای مشابه نیز قابل تکرار است.

به بیان دیگر، مسئله فقط از دست دادن چند میلیون کاربر نیست، بلکه ایجاد این تصور است که رشد متا دیگر تضمین‌شده نیست و می‌تواند تحت تأثیر عوامل خارج از کنترل شرکت قرار بگیرد.

وابستگی متقابل

آنچه از مجموع این تحلیل‌ها به‌دست می‌آید، یک واقعیت دوطرفه است. از یک‌سو، کاربران ایرانی بخشی از اقتصاد دیجیتال جهانی هستند و رفتار آن‌ها می‌تواند بر عملکرد شرکت‌های بزرگی مانند متا تأثیر بگذارد. از سوی دیگر، این کاربران و به‌ویژه کسب‌وکارهای ایرانی، وابستگی قابل توجهی به این پلتفرم‌ها دارند.

برای بسیاری از کسب‌وکارهای کوچک در ایران، اینستاگرام نه‌تنها یک ابزار بازاریابی، بلکه بستر اصلی فروش و ارتباط با مشتریان است. بنابراین، هرگونه تغییر در استفاده از این پلتفرم‌ها، پیامدهایی فراتر از فضای مجازی خواهد داشت و می‌تواند بر اقتصاد خرد و معیشت افراد نیز اثر بگذارد.

جایگزین‌های اینستاگرام برای کاربران ایرانی

از اولین تلاش‌ها برای ایجاد پلتفرم‌های بومی در ایران سال‌ها می‌گذرد و با وجود ایجاد و توسعه چندین پلتفرم با امکانات مشابه نسخه‌های آمریکایی، کاربران ایرانی از این پلتفرم‌ها استقبال نکرده‌اند.

کارایی بسیار ضعیف نسخه‌ای بومی در مقایسه با پلتفرم‌های آمریکایی همراه با حس بی اعتمادی ایرانی‌ها درباره حفاظت از حریم خصوصی در پلتفرم‌های داخلی موجب شده است تا کاربران از این نرم‌افزارها استقبال نکنند.

شرایط این روزها؛ یعنی محدودیت اجباری برای دسترسی به اینترنت جهانی، فرصتی بی نظیر برای پلتفرم‌های ایرانی فراهم آورده است تا اعتماد کاربرانی که به اجبار به آن‌ها روی آورده‌اند را جلب کنند.

علاوه بر تلاش‌هایی که مدیران پلتفرم‌های داخلی باید به کار ببندند، انتظار می‌رود مسئولان دولتی نیز با ارائه بسته‌های تشویقی و رویکردهای حمایتی، فضایی را به وجود آوردند تا حضور اجباری برخی از کاربران در پلتفرم‌های داخلی با حس رضایت همراه شده و به حضور دائمی آن‌ها تبدیل شود.

ایجاد فرصت یا تداوم تهدید

گزارش اخیر متا نشان داد که حتی اختلال در دسترسی کاربران یک کشور می‌تواند در مقیاس جهانی دیده شود. این موضوع اهمیت نقش کاربران ایرانی در اکوسیستم دیجیتال را برجسته می‌کند. در سناریوی فرضی تحریم داوطلبانه، کاهش کاربران می‌تواند به افت درآمد چند میلیارد دلاری و افزایش ریسک برای سرمایه‌گذاران منجر شود.

با این حال، باید توجه داشت که شرکت‌هایی مانند متا به دلیل گستردگی بازار و تنوع کاربران، از انعطاف‌پذیری بالایی برخوردارند. در مقابل، کاربران و کسب‌وکارهای ایرانی با محدودیت‌های بیشتری مواجه‌اند و جایگزینی کامل این پلتفرم‌ها در کوتاه‌مدت چالش‌برانگیز خواهد بود.

در نهایت، این موضوع بیش از آنکه یک تقابل یک‌طرفه باشد، نشان‌دهنده یک رابطه متقابل است؛ رابطه‌ای که در آن هم کاربران و هم پلتفرم‌ها از یکدیگر تأثیر می‌پذیرند و هر تغییر در رفتار یکی، می‌تواند پیامدهایی فراتر از مرزها داشته باشد.

با شرایط فعلی محدودیت دسترسی به اینترنت جهانی، برای کاربران ایرانی هم تهدید است و هم تحدید اما اگر سیاستگذارن و مدیران ایرانی بتوانند ایرادات را رفع کنند و ذهنیت کاربران ایرانی را تغییر دهند؛ می‌توان به تبدیل شدن این تهدید به فرصتی بی نظیر امیدوار بود.