اسلام به عنوان دینی جامع و کامل، همواره بر اهمیت خدمت به همنوعان تأکید فراوانی داشته است. این خدمت، نه صرفاً یک عمل داوطلبانه، بلکه رکن اساسی نظام ارزشی اسلامی بوده و ریشه در تعالیم آسمانی و آموزههای اهلبیت(ع) دارد. در این عصر که با چالشهای اقتصادی و معیشتی روبهرو هستیم، نقش خدمت و همدلی در انسجام اجتماعی و ارتقای رفاه عمومی بیش از پیش برجسته شده است. در این راستا، بازگشت به آموزههای دینی و ارزشهای انسانی، راهگشای عبور از بحران و بازسازی اعتماد متزلزل در جامعه خواهد بود.
در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمد عابدی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی با هدف بازتعریف مفهوم خدمت در جامعه امروز و ارائه راهکارهایی برای تقویت روحیه خدمترسانی و همدلی در میان شهروندان، ابعاد مختلف خدمت، معیارهای ارزشمندی آن، آداب خدمترسانی و تأثیرات آن را مورد بررسی قرار دادهایم.
خدمت، جوهر حیات اجتماعی در اندیشه اسلام
دکتر عابدی در ابتدا با بیان اینکه فلسفه وجودی حکومت دینی و حاکمیت اسلامی، برقراری عدالت و خدمتگزاری به مردم، بهویژه محرومان و نیازمندان است، میگوید: واگذاری و پذیرش مسئولیتها در اسلام، در راستای استقرار و گسترش عدالت اجتماعی و خدمترسانی به همنوعان در همه عرصههای اجتماعی است و مسئولیت در نگرش اسلامی بار امانتی سنگین برای افراد است که اگر نتوانند به شکل شایسته به مقصدش برسانند و حقش را ادا کنند، سخت مورد بازخواست قرار خواهند گرفت. امیرالمؤمنین(ع) به یکی از کارگزارانش نوشت: «...اِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِطُعْمَةٍ وَ لکِنَّهُ فی عُنُقِکَ اَمانَةٌ» همانا مسئولیت [و منصب] تو، طعمه و شکار نیست، بلکه بار امانتی در گردن تو است. هر چه مقام و جایگاه بالاتر و مهمتر، وظیفه خدمتگزاری بیشتر و سنگینتر. بر همین مبنا وظیفه پیامبران الهی در قبال مردم، بالاترین بود و خدماتشان شایان توجهتر. اولیای گرامی اسلام و پیشوایان دینی نیز اینگونه بودهاند. زندگی آن بزرگواران مملو از خدمات شایسته به بشریت از زمان حضور تا همیشه تاریخ است و هر کدام در این میدان، صحنههایی بس بزرگ و باشکوه از حماسه و ایثار خلق کردهاند. رهبران الهی نیز که مشروعیت حاکمیت خویش را از کانال الهی دریافت کردهاند و بازوان اجراییشان و زنجیرهای که به آنان وابسته است همه و همه اینگونه هستند.
خدمترسانی، ارزشی اخلاقی
وی اضافه میکند: خدمت به بندگان خدا ارزشی اسلامی و اخلاقی است و آیات و روایات فراوانی در این خصوص وارد شده است. سیره عملی رسول اکرم(ص) و امامان معصوم(ع) نیز بهخوبی گویای آن است و شاید عملی ارزشمندتر از خدمت به خلق در گفتار و سیره آن بزرگواران نیابیم. پیامبراکرم(ص) آن را در ردیف ایمان به خدا آورده و میفرماید: دو خصلت است که چیزی بالاتر از آن دو نیست، یکی ایمان به خدا و دیگری سود رساندن به بندگان خدا. حضرت علی(ع) نیز میفرماید: به همه مردم نیکی کن؛ چرا که ارزش هیچ عملی در پیشگاه خداوند سبحان با فضیلت کارهای نیک برابری نمیکند. بنابراین، از نظر ارزشی و حسن فعلی کمتر عملی به پای خدمت به مردم میرسد. از نظر حسن فاعلی نیز هر کس برای اجتماع و مردم سودمندتر باشد از بهترین مردم به حساب میآید. از رسول خدا(ص) پرسیدند: خداوند چه کسی را بیشتر دوست دارد؟ فرمود: کسی که برای دیگران سودمندتر باشد. امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: اَفْضَلُ النّاسِ اَنْفَعُهُمْ لِلنّاسِ؛ بهترین مردم کسی است که برای مردم مفیدتر باشد.
دکتر عابدی به برخی از معیارهای ارزشمندی نیز اشاره کرده و یادآور میشود: خدمترسانی ارزش ذاتی دارد و براساس بیان آیات و روایات، اصل خدمترسانی کاری پسندیده، عقلایی و تحسین برانگیز، همچنین کاری ماندگار و دارای اثری جاودان است. از قرآن کریم استفاده میشود آنچه به سود مردم باشد، جاودانی و آنچه سودمند نباشد، همانند کف روی آب از بین رفتنی است: «... فَاَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ اَمّا ما یَنْفَعُ النّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الاْرْضِ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللّهُ الاْمْثال»(رعد: ۱۷) کف به کناری میافتد و نابود میشود، ولی آنچه به مردم سود میرساند [مثل آب یا فلز خالص] در زمین میماند.
معیار دیگر ارزشمندی خدمترسانی، حس نوعدوستی و غیرخواهی است. عواطف انساندوستانه حکم میکند خدمت به همنوعان، به فریاد آنان رسیدن، رفع گرفتاری آنان و شاد کردنشان کاری بسیار پسندیده و اخلاقی است. سخن گهربار رسول اکرم(ص) نیز در همین راستاست که فرمود: مَنْ اَصْبَحَ لا یَهْتَمُّ بِاُمُورِ الْمُسْلِمینَ فَلَیْسَ مِنْهُمْ وَ مَنْ سَمِعَ رَجُلاً یُنادی یا لَلْمُسْلِمینَ فَلَمْ یُجِبْهُ فَلَیْسَ بِمُسْلِمٍ. کسی که در هر صبحگاهی به امور مسلمانان همت نگمارد و در اندیشه کارهای آنان نباشد از آنها نیست و کسی که بشنود مردی فریاد میزند و کمک میطلبد و به او کمک نکند مسلمان نیست.
خادمان مردم، آبرومندان آخرت
این استاد حوزه و دانشگاه به معیارهای دیگر ارزشمندی خدمترسانی نیز اشاره کرده و توضیح میدهد: در پرتو خدمترسانی، جامعه اسلامی بهرهمند و برکات بر مسلمانان وارد شده و جامعه به نظم، امنیت، آرامش و رفاه میرسد. خدمتگزاران نیز اعتبار اجتماعی پیدا میکنند، مورد ستایش و تحسین مردم قرار میگیرند، حمایت و یاری مردم را به خود جلب میکنند، آوازه آنان بلند میشود و از رهاوردهای دیگر خدمترسانی نیز در همین دنیا برخوردار میشوند. حضرت علی(ع) در این باره میفرماید: «مَنْ اَحْسَنَ اِلَی النّاسِ حَسُنَتْ عَواقِبُهُ وَ سَهُلَتْ لَهُ طُرُقُهُ» هر کس به مردم نیکی کند، عاقبتش نیکو میشود و کارهایش به آسانی انجام میگیرد. «کَثْرَةُ اصْطِناعِ الْمَعْرُوفِ تَزیدُ فِی الْعُمْرِ وَ تَنْشُرُ الذِّکْر» فراوانی کار نیک، عمر (نیکوکار) را زیاد و یاد و آوازهاش را منتشر میکند.
خدمت به مردم پاداشهای اخروی فراوانی نیز به همراه دارد و در این زمینه روایات فراوانی وجود دارد. پاداشهایی از قبیل آمرزش گناهان، ورود به بهشت، دریافت مدال و درجه بهشتی، ثبات قدم و ایمنی در قیامت، برخورداری از شفاعت و... بیانگر میزان ارزندگی خدمتگزاری است. قرب الهی و هماوردی با اعمال عبادی نیز از دیگر برکات خدمت است.
حجتالاسلام عابدی اضافه میکند: این خدمترسانی ارزشمند آدابی دارد که مهمترین آنها اخلاص است. ممکن است عملی در ظاهر خدمت محسوب شده و آثار و برکاتی داشته باشد اما نزدیککننده انسان به خدا نبوده و در رساندن انسان به کمال اثری نداشته باشد. چنین عملی از دیدگاه اسلام چندان ارزشی ندارد. بنابراین میزان ارزشمندی خدمتگزاری، به نیت و انگیزه بستگی دارد. هر چه انگیزه خالصتر باشد؛ عمل ارزشمندتر خواهد بود. کارهای با صبغه الهی ارزشمندتر، اثرگذارتر و ماندگارتر است. علاوه بر آن، سامان یافتن و نتیجه دادن کارها، گذشته از تلاش و اخلاص، به توکل انسان به خداوند بستگی دارد.
خدمت به جامعه، بالاترین خصلت انسانی
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی یادآور میشود: نکته دیگر در خدمت به خلق این است انسان را غافل از خدای سبحان و مطیع شیطان نکند. سودرسانی به مردم، اگر با انگیزه الهی انجام گیرد، عبادت است؛ اما شرط است خدمتگزار برای عبودیت، انجام تکالیف شرعی و انس و خلوت با خدا بهترین ساعات شبانهروزش را اختصاص دهد و خدمترسانی، او را از انجام فرایضش باز ندارد. باید همیشه در نظر داشت مردم عائله خدا هستند و خدا دوستداشتنی و عشقورزیدنی است. کسی که میخواهد از طریق سودرسانی به عائله خدا به معشوقش برسد، باید دلش را از هرگونه کینه و دشمنی با مردم تهی و در عوض آن را سرشار از محبت به آنان کند. این ادب در روایتی قدسی، در بیان خداوند چنین آمده است: «اَلْخَلْقُ عِیالی، فَاَحَبُّهُمْ اِلَیَّ اَلْطَفُهُمْ بِهِمْ وَ اَسْعاهُمْ فی حَوائِجِهِمْ» مردم عائله و جیرهخواران من هستند، محبوبترین آنها نزد من کسی است که به عائلهام مهربانتر و در برآوردن نیازمندیهایشان کوشاتر باشد.
وی ادامه میدهد: عدل و انصاف با مردم؛ ارتباط مستقیم با مردم و حضور در میان آنان و شنیدن درد دلهایشان و نیز گشودن گرهی از کار آنها دارد. این کار باید با تواضع، گشادهرویی، فروتنی، اخلاق کریمانه و نرمخویی همراه باشد تا آنها را به زندگی امیدوار کند. خدمترسانی علاوه بر اینکه عملی نیکو و ارزشمند است، آثار تربیتی بسیاری نیز دارد. خدمت به دیگران سبب پرورش فضائل اخلاقی مانند ایثار، فداکاری، عدالت، صداقت، احترام به دیگران و همچنین تقویت انسجام اجتماعی و کاهش تعارضات در جامعه میشود. وقتی افراد به یکدیگر کمک کرده و همکاری میکنند، احساس تعلق و همبستگی کرده و در نتیجه، جامعهای سالمتر، پایدارتر و عادلانهتر شکل میگیرد. خدمترسانی موجب تقویت روحیه همبستگی و اتحاد در جامعه شده و به رفع مشکلات و چالشهای اجتماعی کمک میکند.
خدمت به منشأ خیر
دکتر عابدی در پایان تصریح میکند: در جامعه امروز با چالشهای متعددی روبهرو هستیم که نیازمند تلاش و همدلی همه افراد جامعه است. خدمترسانی میتواند راهگشای عبور از این بحرانها و بازسازی اعتماد متزلزل در جامعه باشد. برای مثال با توجه به وضعیت اقتصادی کنونی، خدمترسانی به نیازمندان و آسیبپذیران از اهمیت ویژهای برخوردار است. سازمانهای مردمنهاد و نهادهای خیریه، نقش مهمی در ارائه خدمات به این افراد ایفا میکنند و باید از این سازمانها حمایت شود. همچنین، مسئولان نیز باید در ارائه خدمات به مردم، شفافیت و پاسخگویی را رعایت کرده و از فساد اداری جلوگیری کنند. با توجه به اهمیت خدمترسانی در اسلام، باید فرهنگسازی و آموزش ارزشهای اخلاقی و دینی به کودکان و نوجوانان را تقویت کرد. آموزش خدمت به دیگران در این سنین میتواند به پرورش نسل مسئولیتپذیر و خدمتگزار کمک کند. در نهایت باید در نظر داشت خدمت به دیگران نه تنها یک وظیفه دینی، بلکه یک ضرورت اجتماعی است. با تکیه بر آموزههای دینی و ارزشهای انسانی میتوانیم جامعهای خدمتگزار و عادلانه را برای نسلهای آینده رقم بزنیم.
نظر شما