وقتی حرف از شناخت افراد است، معمولاً آن که ایمنتر و صادقتر است، بیشتر قابل اعتماد خواهد بود و چه نیکو که این شخص ایمن و صادق نزدیکترین شخص به آن فرد باشد. از این منظر، امام رضا(ع) نیکوترین و بااعتمادترین منبع برای معرفی پدر گرامیشان امام موسی کاظم(ع)، عبد صالح خدا هستند. برجستهترین ویژگی که امام رضا(ع) درخصوص پدر گرامیشان نقل میکنند، خرد و خردورزی ایشان است. علی بن اسباط، از یاران امام رضا(ع)، نقل میکند: «خدمت امام رضا(ع) بودیم که صحبت از پدر ایشان به میان آمد؛ آن حضرت در مورد پدر گرامیشان فرمودند: «کَانَ عَقْلُهُ لَا یُوَازِنُ بِهِ الْعُقُولُ» هیچ کدام از عقول همسطح و هموزن با عقل امام کاظم(ع) نیست». امام کاظم(ع) از سرآمدان عصر خود بودند و در بحث و درس، جایگاه ویژهای داشتند. به همین خاطر در کنار مقام علمی به سخنوری و فصاحت نیز شهره بودند. شیخ حر عاملی در کتاب «اثبات الهدایه» از زکریا بن آدم نقل میکند که از امام رضا(ع) شنیده است: «کَانَ أَبِی مِمَّنْ تَکَلَّمَ فِی الْمَهْدِ» یعنی پدرم از کسانی بود که در گهواره سخن گفت. این روایت به یکی از کرامات و ویژگیهای خاص امام کاظم(ع) اشاره دارد. همچنین امام رضا(ع) درباره سیره عملی امام کاظم(ع) بر اهمیت مشورت و همفکری با دیگران تأکید دارند و میفرمایند: ایشان به موضوع مشاوره بسیار توجه داشتند؛ حتی از نظرات بردگانِ سیاهپوست نیز استفاده میکردند.
روایات، مناظره و گفتوگوی علمی
با توجه به این شرح، عجیب نیست این امام بزرگوار در عرصه خرد و علم سرآمد باشند. از امام کاظم(ع) فعالیتهای علمی متفاوتی گزارش شده است؛ متن این فعالیتها در قالب روایات، مناظره و گفتوگوی علمی در کتابهای حدیثی شیعه آمده است. یکی از میراثهای گرانبهای امام کاظم(ع) احادیث و روایتهایی است که از این امام همام برای ما به یادگار مانده است، زیرا شاگردان ایشان که در محضر این امام بزرگوار تلمذ میکردند، همگی از دانشمندان و راویان بزرگ احادیث تشیع بودهاند و سخنان ایشان را در هر فرصتی ثبت و ضبط و ترویج کردهاند. سخنانی که نقش بسیار مهمی در ترویج معارف شیعی داشته و راهگشای اهل معرفت تا به امروز بودهاند.
مرحوم علامه مجلسی در کتاب شریف «بحارالانوار»، پاسخهای امام کاظم(ع) به پرسشهای شاگردان را در قالب ۴۱۸ سؤالوجواب آورده است. مناظرات و گفتوگوهایی از موسی بن جعفر(ع) با برخی عالمان یهودی و مسیحی در منابع تاریخی و حدیثی نقل شده که در پاسخ به پرسشهای آنان بوده است. همچنین شماری از احادیث امام هفتم شیعیان توسط عالمان اهلسنت در مسند الامام موسی بن جعفر آورده شده است. از امام کاظم(ع) رسالههایی نقل شده که در پاسخ به افراد بیان و نوشته شده است، مانند رسالهای درباره عقل که خطاب به هشام بن حکم نوشته شده و رسالهای درباره توحید که در پاسخ به پرسشهای فتح بن عبدالله است.
منبعی در دوره معاصر
در دوره معاصر نیز مرحوم عزیزالله عطاردی در کتاب سهجلدی با نام «مُسند الامام الکاظم(ع)» تمام احادیث منسوب به آن حضرت را از کتب معتبر گردآوری کرده است که از سرمایههای غنی اسلام و تشیع به شمار میآید. این کتاب دربردارنده احادیث نقل شده از امام کاظم(ع) به همراه شرححال راویان آنهاست. در کتاب مُسند الامام الکاظم(ع) بیش از ۳ هزار حدیث از ایشان گردآوری شده که شماری از آنها را برخی از اصحاب اجماع روایت کردهاند. عطاردی همچنین در این کتاب به زندگی امام کاظم(ع) پرداخته است. مُسند الامام الکاظم(ع) در سال ۱۳۶۸ش از سوی کنگره جهانی امام رضا(ع) در سه جلد منتشر شد. عطاردی در مقدمه کتاب بیان میکند روایات موسی بن جعفر(ع) را از استادان روایت خود و با سند متصل نقل کرده است. او همچنین احادیثی را که با تعبیرهایی همچون «عالم فقیه»، «شیخ» و «کاظم» در روایات وجود دارد، در کتاب آورده است. او اعتقاد دارد این تعبیرها مربوط به امام کاظم(ع) است و به دلیل تقیه یا علت دیگری اینگونه استفاده شده است.
در پایان، ذکر این نکته مغتنم است که مناجاتهایی نیز از امام کاظم(ع) نقل شده است که از جمله آنها میتوان دعای جوشن صغیر را نام برد.
نظر شما