در مطالعه تاریخی سیره ائمه(ع) گاه نظر به یک جزء کوچک، پیامی بزرگ و درسی عمیق به ما میدهد. آنچنانکه از حضرت رضا(ع) درباره پدر گرامیشان امام موسی کاظم(ع) نقل شده که فرمودند: نقش انگشتری پدرم موسی بن جعفر «حسبی الله» بود» (زندگانی حضرت امام موسی کاظم(ع)، ترجمه بحارالأنوار، ص ۱۱). انتخاب این ذکر به عنوان نقش انگشتری نشاندهنده عمق ظلمی است که خلفای زمانه بر حضرت موسی کاظم(ع) اعمال میکردند. به مناسبت شهادت پدر بزرگوار امام رضا(ع) امام موسی کاظم(ع)، با حجتالاسلام والمسلمین دکتر حمیدرضا کامل نواب، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مطهری و عضو حلقه اجتهادی فقه سیاست و حکمرانی مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) به گفتوگو پرداختهایم. در این گفتوگو به اقدامات اجتماعی و سیاسی حضرت و نکات کمتر مطرح شده از سیره ایشان پرداختهایم که مشروح آن را در ادامه میخوانید.
مقاومتی بر پایه هوش و کیاست
حجتالاسلام والمسلمین کامل نواب با اشاره به اینکه دوران امامت امام موسی بن جعفر حضرت کاظم(ع)، یکی از حساسترین و پیچیدهترین مقاطع تاریخی در زندگی سیاسی-اجتماعی شیعه است، بیان کرد: این برهه که در پی شهادت امام صادق(ع) و در اوج قدرتنمایی خلافت عباسی شکل گرفت، بازتابی از برخی واقعیتهای تلخ تاریخ و همچنین الگویی بیبدیل برای مقاومت هوشمندانه است. بررسی دقیق این دوره نشان میدهد امام کاظم(ع) نه یک فرد منزوی و صرفاً مظلوم، بلکه رهبری بود که در کانونِ مبارزهای طولانی، تشکیلاتی و همهجانبه علیه استبداد زمان خود قرار داشت. درک عمیق این دوران میتواند به عنوان یک دستورالعمل کاربردی و درس عبرتی برای جامعه امروز ما تلقی شود.
براساس شواهد تاریخی و روایات، در دوران امام صادق(ع) بستر لازم برای یک تحول بنیادین و تشکیل حکومت عدل علوی فراهم شده بود. این سومین تلاش برنامهریزی شده در تاریخ اسلام بود که قرار بود قطار بشریتِ منحرف شده، به ریل اصلی خود بازگردد. با این حال، عجله و عدم رعایت اصول امنیتی توسط برخی شیعیان، منجر به افشای این «سرّ مقدس» شد. این کارشکنی جمعی سبب شد برنامهریزیهای الهی در سطح اجرایی به نتیجه نرسد و بار دیگر مسیر تاریخ از راه اصلی منحرف شود.
طبق روایات، این اتفاق موجب شد جامعهای که باید در آستانه پیروزی میبود، ناگهان با شکست سنگینی روبهرو شود ؛ زیرا بیصبری آنها مانع تحقق وعدهای شد که میتوانست پایان دادن بر ظلم باشد. این شکست، جامعه را وارد فاز جدیدی از سرگردانی کرده و ضرورت تغییر استراتژی را در مقطع بعدی، یعنی دوران امام کاظم(ع) اجتنابناپذیر کرد.
سه نشان و سه ویژگی بارز
عضو هیئت علمی دانشگاه شهید مطهری با مطرح کردن جلوههایی از زندگی امام موسی کاظم(ع) تصور عمومی در مورد ایشان را اصلاح و مطرح کرد: برخلاف تصور رایج که امام کاظم(ع) را یک فرد «بیسر و صدا» و «سر به زیر» در مدینه میپندارد که ناگهان دستگیر و مسموم شد، واقعیت تاریخی چیز دیگری را فریاد میزند. همانطور که بیان شده، فشارهای طاقتفرسای امنیتی و زندانهای طولانی مدت، خود گواهی بر این است که ایشان درگیر یک «مبارزه طولانی تشکیلاتی» بودند؛ مبارزهای که با داشتن افراد و نمایندگان متعدد در تمام آفاق اسلامی صورت میگرفت.
امام کاظم(ع) همانند دیگر ائمه(ع)، مستقیماً با قدرت زمان درگیر شدند و هیچ بعید نیست برخی قیامهای پیدرپی سادات در این دوره که اوضاع حکومت عباسی را متزلزل میکرد، با هدایت و حمایتهای معنوی و سیاسی ایشان هماهنگ بود. این رویارویی دقیق و آگاهانه با قدرت، نشاندهنده عمق نفوذ و خطرناک بودن جریان امامت برای ساختار حاکمیت بود.
برای درک ابعاد شخصیتی و مأموریت امام کاظم(ع) باید به نمادهای موجود در حریم خصوصی ایشان توجه کرد. یکی از نزدیکان امام گزارش میدهد در اتاق خصوصی موسی بن جعفر(ع) سه چیز دیده میشد: «شمشیری که نشاندهنده هدف جهاد است، لباس خشنی که نشاندهنده زندگی خشونتبارِ رزمی و انقلابی بوده و قرآنی که نشاندهنده هدف نهایی یعنی رسیدن به زندگی قرآنی است». این ترکیب نمادین، پیامی روشن دارد؛ اینکه امام(ع) آماده بود با تمام سختیها و ابزارهای رزمی برای تحقق حاکمیت قرآن تلاش کند و از آرمانهای خود دست نکشد.
این نگاه تهاجمی و انقلابی، در برخورد مستقیم با هارونالرشید نیز مشهود است. زمانی که هارون برای خریدن آرامش و فریب افکار عمومی، پیشنهاد بازگرداندن «فدک» را داد، امام کاظم(ع) این پیشنهادِ ظاهراً سخاوتمندانه را رد کردند. ایشان فرمودند: «من فدک را از تو نمیگیرم مگر بهطور کامل و بعد حد آن را ترسیم کردند». وقتی هارون دریافت تحویل کامل فدک به معنای از بین رفتن پایههای حکومت او است، گفت: «پس بیا جای من بنشین!» اما امام در پاسخی تاریخی فرمودند: «آن روز فدک شعار بود در مقابل دستگاه غاصب و امروز شعار، چیز دیگری است». این جملات نشان میدهد امام به دنبال هدف جزئی نبودند، بلکه هدف ایشان براندازی کل ساختار غاصب و استقرار حاکمیت حق بود.
دستورالعملهایی از سیره امام(ع) برای امروز
عضو حلقه اجتهادی فقه سیاست و حکمرانی مدرسه عالی فقاهت عالم آلمحمد(ع) پیامهایی کاربردی و عملی از سیره زندگی امام موسی کاظم(ع) برای جامعه امروزی عنوان کرد: اهمیت خواندن تاریخ زندگی ائمه اطهار(ع) بسیار زیاد است، چرا که با مطالعه دقیق دوران زیست بزرگان دینی، راهکارهایی عملی برای زیست کنونیمان در اجتماع بدست میآوریم. با تدبر در سیره امام کاظم(ع) و وقایع مرتبط با آن، دستورالعملهای ارزشمندی را برای جامعه امروز ایران و جهان اسلام مییابیم:
عبرت اصلی از شکست برنامهریزیهای دوران امام صادق(ع) لزوم زمانشناسی و رازداری است. جامعه امروز باید بداند عجله در اقدامات سیاسی بدون آمادگی کامل، میتواند منجر به انحراف مسیر انقلاب و غضب الهی شود. صبر استراتژیک، تضادی با آرمانخواهی ندارد.
مدل امام کاظم(ع) به ما میآموزد مقاومت باید سازمانیافته و همهجانبه باشد. حضور نمایندگان امام در سراسر جهان اسلام و هدایت قیامها، نشان میدهد موفقیت در گرو شبکهسازی دقیق و مدیریت منسجم است، نه اقدامات پراکنده.
رد پیشنهاد فدک توسط امام، درسی بزرگ برای مسئولان امروز است. دشمن همواره تلاش میکند با دادن امتیازات جزئی و مسائل حاشیهای، از اصل ماجرا و خطرات ساختاری بکاهد. هوشمندی سیاسی ایجاب میکند «شعارها» و اهداف اصلی (مانند استقلال کامل و حاکمیت ارزشها) فدای منافع زودگذر نشود.
وجود قرآن و شمشیر کنار هم در اتاق امام، نماد هماهنگی میان معنویت و قدرت است. جامعه امروز باید بداند دفاع از ارزشهای قرآنی، نیازمند آمادگی رزمی و قدرت سخت است و صرفاً به نصیحت اخلاقی اکتفا نمیشود.
دوران امام کاظم(ع) دورانی نبود که در آن، امام از صحنه سیاست کنار کشیده باشد؛ بلکه عرصهای بود برای مدیریت بحران در دوران خفقان و تداوم مبارزه با اشکالی جدید. ایشان با درک اینکه «امروز شعار چیز دیگری است»، استراتژی خود را با شرایط تطبیق دادند اما از اصول جهاد و عدالتخواهی کوتاه نیامدند. زندگی و مبارزه ایشان به ما میآموزد حتی در سختترین شرایط زندان و تبعید، باید با هوشمندی سیاسی، شبکه تشکیلاتی را حفظ کرد و از پذیرش هرگونه سازشِ کاهلانه که ماهیت حکومت حق را خدشهدار میکند، دوری گزید. این نکته گرانبها، نقشه راهی برای نسلهای امروز است تا در مسیر تحقق آرمانهای اسلامی، دچار انحراف یا یأس نشوند.
نظر شما