در مورد دوران بعثت اقوال زیادی شنیدهایم؛ نبی اکرم(ص) در جامعهای مبعوث شد که در اثر فقدان جهانبینی و باورهای صحیح، روابط اجتماعی و زیست مردم دچار مشکلات جدی بود. پیامبر اکرم(ص) در پرتو باورهای دین اسلام، آن جامعه منحط را متحول کرد و رمز این امر به فلسفه بعثت پیامبر برمیگردد. در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین محمدجواد نظافت، استاد حوزه و کارشناس مذهبی به تشریح امر مبعث و رسالت نبی(ص) پرداختهایم.
حجتالاسلام والمسلمین نظافت در ابتدا با اشاره به مسبوق به سابقه بودن ارسال انبیا(ع) در امتهای گذشته بیان کرد: محتوای دعوت پیامبران همگی دعوت به عبادت خداوند متعال بوده است. آنچنان که میخوانیم مردم امت واحد بودند و بعد که شاخهشاخه شدند خداوند انبیا(ع) را مبعوث کرد تا همه مردم را به سوی خداوند دعوت کنند. سلسله انبیا(ع) در طول تاریخ قابل احتراماند، در آیه ۲۸۵سوره بقره آمده است: «پیامبر، خود به آنچه از جانب پروردگارش به او نازل شده ایمان دارد و همه مؤمنان به خدا و فرشتگانش و کتابهایش و پیامبرانش ایمان دارند. میان هیچ یک از پیامبرانش فرقی نمینهیم. گفتند: شنیدیم و اطاعت کردیم...»، بنابراین مخالفت با یک پیامبر مخالفت با همه پیامبران است.
در قرآن کریم در مورد مخالفت قوم حضرت نوح(ع) با ایشان لفظ تکذیب پیامبران به کار رفته است. در حالی که آن قوم تنها حضرت نوح(ع) را نفی کردند. به کار بردن این لفظ و تعبیر این معنا را به دنبال دارد که وقتی ما یک نبی(ع) را میپذیریم سلسله انبیا(ع) را پذیرفتهایم و برعکس.
مدرس حوزه و فعال عرصه تبیین در ادامه به فلسفه بعثت پیامبر اکرم(ص) پرداخت و از نهجالبلاغه مطرح کرد: حضرت امیرالمؤمنین(ع) در خطبه ۱۴۷ خود میفرماید: «خداوند محمد(ص) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از پرستش بتها، به عبادت خویش دعوت کند و از عبادت شیطان، به عبادت خود فراخواند، (این دعوت الهی) به وسیله قرآنی انجام شد که آن را با بیانی روشن تبیین و استوار کرده است، تا بندگان، پروردگار خویش را بشناسند، بعد از آن که او را نمیشناختند، خداوند سبحان کتاب خویش را بر بندگان تجلی کرد و آشکار شد، بیآنکه او را ببینند، بلکه این تجلی به وسیله آیات قدرتش بود که به آنان نشان داد و بندگان را از سطوت و غضب خویش برحذر داشت و چگونگی نابودی اقوام طغیانگر و درو شدنشان به وسیله عقوبتها و کیفرها را به آنها ارائه کرد». این کلام امیرالمؤمنین(ع) به خوبی فلسفه بعثت رسول خدا(ص) را تبیین میکند.
نعمت مبعث را به تمامی درک کنیم
در ادامه حجتالاسلام والمسلمین نظافت به منظور درک نعمت بعثت به تشریح دو نکته پرداخت و افزود: درک نعمت بعثت با فهم دو نکته قابل دسترسی است؛ نکته نخست آشنایی با دوران جاهلیت است. حضرت علی(ع) توصیف این دوران را با مبحث بعثت گره زده و موارد قابل تأملی بیان کرده و در خطبه ۲۶ میفرماید: «خداوند، محمد(ص) را به رسالت مبعوث کرد تا جهانیان را بیم دهد و امین آیات او باشند، در حالی که شما جمعیت عرب، بدترین آیین را داشتید و در بدترین سرزمینها و در میان سنگهای خشن و مارهای فاقد شنوایی زندگی میکردید و آبهای آلوده مینوشیدید و غذاهای بسیار ناگوار میخوردید و پیوسته خون هم را میریختید و پیوند با خویشان را قطع میکردید (و دختران را زنده به گور میکردید و پسران خود را به قتل میرساندید)، بتها در میان شما برپا بود و گناهان سراسر وجودتان را فراگرفته بود». ملاحظه میفرمایید حضرت امیر(ع) در آغاز خطبه از اهداف بعثت سخن میگوید و فضای زیست اعراب را در آن دوره با تاریکیهای فراوانش توصیف میفرماید. آنچنان که در قرآن کریم نیز خدای متعال موارد چندی از صفات آن دوران را بیان میکند. خداوند بدترین جامعه ممکن را محل بعثت رسول(ص) قرار داد. در چنین جامعهای پیامبری که امّی بود (به معنای آموزش ندیده از هیچ استاد) برانگیخته شد و قرآنی با چنین فصاحت را به عنوان معجزه آورد. همه این موارد عنوان شد تا عمق عظمت نعمت نور بعثت در تاریکی و گمراهیها برای ما روشن شود. هر چیزی را باید با ضد آن شناخت، اگر تاریکی را بدانیم به درک نور خواهیم رسید. در خطبه ۳۳ نهجالبلاغه امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: «خداوند، محمد(ص) را هنگامی مبعوث کرد که هیچ کسی از عرب کتاب آسمانی نمیخواند و ادعای نبوتی نداشت (از دعوت انبیا(ع) دور مانده بودند و از کتب آسمانی، محروم) او مردم را تا سرمنزل سعادتشان سوق داد و به محیط رستگاری و نجات رساند. نیزههای آنها صاف و (در مسیر صحیح) پابرجا و جای پای آنها محکم شد (قدرتشان تثبیت و دشمن در برابر آنها تسلیم شد)». پیامبر(ص) مردم را به سمت سعادت و افتخار هدایت و جایگاه ایشان را به عنوان بنده پروردگار تثبیت کرد. پیامبر(ص) عالیجنابان سلمان، مقداد و ابوذر را پرورش داد.
رسول خدا(ص) مهربانترین نسبت به مردم بود
مدرس حوزه و پژوهشگر حوزه دین در ادامه با اشاره به دومین نکته در فهم نعمت بعثت بیان کرد: برای درک عظمت مسئله بعثت عظمت مبعوث را باید دریابیم. در قرآن کریم خداوند متعال بارها به توصیف و شرح عظمت مقام و شأن پیامبر اکرم(ص) پرداخته و آیات چندی نازل کرده است. درباره چنین پیامبری که توانسته اهداف بعثت را به سرانجام برساند و وسیله نجات بشریت باشد، در قرآن کریم آمده است: «[ای پیامبر،] تو را جز رحمتی، برای جهانیان نفرستادیم» (سوره انبیا، آیه ۱۰۷). در موارد دیگر هم خداوند بر این نکته تأکید میکند و یکی از دلایل موفقیت پیامبر(ص) در دوران جاهلیت در میان آن مردم را رحمت و مودت ایشان معرفی میکند: «رحمت خدا سبب شده با مردم مهربان شوی. در حالی که اگر تند و سختدل بودی از اطراف تو پراکنده میشدند...».
وی در ادامه افزود: جلوههای رحمت رسول(ص) مدارا و مواسات به معنی تقسیم هر آنچه داشت، است. پیامبر اکرم(ص) و یارانشان هنگام خدمت در صف اول بودند و هنگام رفاه و بهره در آخر. آنچنان که در اواخر سوره توبه نیز بیان میشود: «پیامبری از خودتان به سوی شما آمده که رنج بردن شما برایش سخت و به شما علاقهمند است و به اهل ایمان رئوف و مهربان است». به همین خاطر هنوز که هنوز است به لطف مهر پیامبر(ص) رسالت و حقانیت دین اسلام امتداد دارد و با استقامت و عنایت خدای عالم عشق به اسلام در جهان وجود دارد.
وظیفه حراست تا تحقق اهداف رسالت
حجتالاسلام والمسلمین نظافت به عنوان نکته پایانی به ضرورت حفظ نعمت بعثت و مسئولیت در قبال آن اشاره کرد و افزود: ما مسلمانان که شیرینی شهد هدایت و در زیر پرچم اسلام بودن را چشیدهایم در قبال این نعمت مسئولیت داریم؛ در نخستین قدم باید نعمتی که بعثت پیامبر(ص) برای ما دارد را با توجه به دنیای امروز معادلسازی کرده و بشناسیم. آنچنان که جنایتهای امروز رژیم غاصب اسرائیل ادامه خط جاهلیت است و راه دوم شناخت پیامبر(ص) است. شناختی که ما را براساس دعای توصیه شده در عصر غیبت که میفرماید: خداوندا من را با خودت آشنا بفرما که اگر تو را نشناسم من پیامبرت را هم نخواهم شناخت و اگر این امر میسر نشود من حجت و ولی تو را هم نخواهم شناخت تا از گمراهی به دور باشم، منجر به نجات خواهد شد. اما پس از شناخت نعمت، شکر نعمت و قدردانی از آن اهمیت دارد. شکری که قلبی و زبانی باید باشد. وظیفه ما در این دوران حفاظت از مفاهیم بعثت و شأن و شخصیت پیامبر اکرم(ص) است. میبینید که امروزه دشمنان از راههای مختلف با شبههپراکنیهای زیاد سعی در تخریب جایگاه باورهای دینی و تقلیل آنها دارند تا با از بین بردن آنها، اهداف رسالت و ارزش وجودی پیامبر(ص) را کمرنگ کنند. کما اینکه ملاحظه کردید دشمنان در روزهای گذشته با مساجد و کتاب الهی ما قرآن کریم درافتادند. وظیفه و مسئولیت ما حفظ و حراست از مفاهیم اسلام است. این امر از راههایی تأمین میشود؛ به عنوان راه عملی ما بایستی خلق خود را نبوی کنیم تا در میان مردم و خانواده ارزشها و فضیلتها پایدار شوند و در مرحله بعد اگر افراد در گمراهی غرق نشده بودند و بنا به تعبیر قرآن کریم دست در گوش خود نگذاشته بودند توسط کلام و زبان ما تغییر کنند. این امر بایستی با آداب خودش انجام شود تا افراد بیدار شوند و باخبر شوند که وظیفه ما نصرت پیامبر(ص) برای تحقق نهایی اهداف بعثت ایشان یعنی ظهور امام زمان(عج) و عدالتمحوری است.
نظر شما