یکی از راههای اصلاح سبک زندگی و دستیابی به زیست بهتر برای ما رو آوردن به رهنمودهای اجتماعی مطرح شده در قرآن کریم است. برای درک دستورات الهی چه مسیری بهتر از آیات روشن الهی که با نظر به قرآن کریم مسیر زیست در راه درست برای همه ما هموار میشود. ابزارهایی چند در دنیای تفسیر برای فهم بهتر پیامهای الهی وجود دارد. شناخت اسباب، جو و فضای نزول آیات و سورههای قرآنی میتواند در فهم و تفسیر قرآن مؤثر باشد، آیات و سورههای قرآنی نیز در شناخت جو و فضای نزول قرآن و آیات آن مؤثر و قابل اعتناست. در این راستا در این شماره به معرفی سادهای از این ابزارها و نحوه استفاده از آنها میپردازیم.
راهی به سوی درک بهتر
تفسیر در لغت از فسر، به معنای پرده برگرفتن و «اظهار معنای معقول است و گاه در مورد معنای مفردات و الفاظ غریب بهکار میرود» (رامیار، ۱۳۹۶، ۳۸۰). همچنین آن را معادل «کشفالقناع» دانستهاند و در اصطلاح به معنای کشف معانی قرآن و بیان مراد از آن است. یکی از اشارات و قرائن، در تفسیر برخی آیات قرآن و درک مفاهیم آن، توجه به اسباب نزول آیات است. بیش از ۸۲ سوره از قرآن دارای آیاتی است که برای آنها اسباب نزول ذکر شده است. به عنوان مثال در سوره بقره برای حدود ۱۰۰ آیه سبب نزول ذکر شده است، همچنین پژوهشگران در سوره آلعمران حدود ۵۰ آیه را دارای سبب دانستهاند(خرمشاهی:۱۳۷۴، ۹۳).آیتالله العظمی جوادی آملی در این باره بیان کرده: «فضای نزول که مربوط به مجموع یک سوره است بررسی اوضاع عمومی، اوصاف مردمی، رخدادها و شرایط ویژهای است که در مدت نزول یک سوره در حجاز و خارج آن وجود داشته است». با استفاده از این موارد میتوان تصویر روشنتری از معانی و مقاصد آیات کریمه (طباطبایی:۱۳۷۲، ۵۱) که هدف تفسیر است، ارائه داد. اما اینکه آیا فقط سبب یا فضا و جو نزول است که میتواند کاشف از قصد آیات و سورهها از مراد خداوند در قرآن باشد و یا خود آیات و سورههای قرآنی نیز میتواند کاشف از سبب، فضا و جو نزول باشد یکی از دغدغههای محققان و پژوهشگران است.
درک فضای نزول آیات و بطلان سنتهای غلط
گفتیم در تفسیر مواردی وجود دارد که راههایی برای فهم بهتر ما میگشایند، مثل توجه به فضای نزول یک سوره یا آیه قرآن کریم. اگر بخواهیم این مورد را شرح بدهیم میتوانیم به فرهنگ زمانه نزول قرآن کریم که پیامبر اکرم(ص) در آن زیست کردهاند توجه کنیم. در زبان قرآن کریم نمایشی از عادات و فرهنگ جاهلی و آداب و رسوم آنها وجود دارد. برخی سورههای قرآنی را میتوان وسیلهای برای کشف فضای نزول سورهها دانست و از آنها به کشف شرایط و اوضاع و احوالی که گزارش آن در آیه آمده، پی برد. سوره تکویر، نمونه خوبی برای کشف فضای نزول سوره و بلکه جو نزول قرآن است. سوره تکویر هفتمین سوره نازله قرآن است. در آن آمده است «و إذَا المَوودَةُ سُئلِت بأی ذَنْب ٍقُتِلَتْ». این آیه بیانگر نگرشی است که برخی قبایل به فرزند دختر داشتند. همچنین ظهار نوعی طلاق غیرقابل بازگشت بود. در سوره مجادله آمده است «الَّذِین یُظَاهِرُون َمِنْکُمْ...» که مرد حق رجوع نداشت و زن تا آخر عمر نمیتوانست همسر دیگری برگزیند. از این رو ظهار، بدترین نوع طلاق دادن زن بود. تفسیر «منهجالصادقین» از عبارت «مِنْکُمْ» در آیه شریفه چنین استنباط کرده که ظهار از آداب و رسوم مخصوص اعراب جاهلی بوده است. با توجه به آیات مذکور میتوان دریافت این رسم، یعنی ظهار میان اعراب و پیش از ظهور اسلام رواج داشته و نوعی فرهنگ جاهلی بوده است. موردی دیگر از رسم جاهلی که میتوان از خلال آیات احزاب بدان دست یافت حرمت ازدواج با فرزندخوانده است. پیامبر(ص) در این واقعه تاریخی با بزرگواری و از خود گذشتگی، بر دو سنت جاهلی زیر خط بطلان کشید: حرمت ازدواج با همسر مطلقه پسرخوانده و قبح ازدواج با همسر مطلقه یک غلام و برده آزاد شده. بنابراین ما از معبر آیات مذکور میتوانیم به فضا و جو نزول قرآن یعنی عادات و سنتهای رایج جامعه عربی تا حد بسیاری پی ببریم.
زبان قرآن و سبک زندگی
یکی دیگر از اموری که از متن قرآن کریم و با توجه به شیوههایی که بیان کردیم میتوان دریافت، سبک زندگی و نوع گرایشهای معیشتی و زیستی است که عموماً با ترسیم آن در آیات وعد و وعید متجلی میشود. تصویرگری آیات بهشت با ترسیم تصاویر خوشمنظره و خیالانگیز در قالب عباراتی حقیقی به شکلی تأثیرگذار بیان میشود. در سوره محمد، آیه ۱۵ آمده است: «مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتی وُعِدَ الْمُتَّقُون...». در این آیه و آیاتی نظیر آن، تصاویر رودها، انواع خوردنیها و آشامیدنیها با عالیترین انواع آنها صحنههایی دلانگیز ایجاد کرده و ذکر انواع میوهها دل و ذهن را به هیجان واداشته و آن را تحریک میکند تا آنها را در زیباترین شکل تصور کند. این جملات بیانگر نوع تمایلات انسانها و تلقی آنها از پاداشهایی است که موجب تحریک آنان برای انجام و یا ترک فعل میشود. این امور، بازتابدهنده حساسیتها و امور مطلوب جامعه عربی نیز هست، زیرا ذکر نهرها، رودها، آشامیدنیها و میوهها در سرزمینی که به بیان قرآن «وادی غیر ذی زرع»(ابراهیم۳۷) است بیانگر مطلوبیت آن در آن اقلیم و عصر نزول است؛ هرچند این مطلوبیت در همه زمانها و مکانها میتواند ساری باشد که ناظر بر جو نزول قرآن در ترابط بین خود و مخاطبان است.
وصف نعمات متنوع و دلانگیز بهشتی از قبیل باغها و چشمهها با در نظر گرفتن مراتب بهشتیان، ایجاد شوق و رغبت در انسان برای رسیدن به این نعمتهاست، در عین حال مطلوبیت آن را نزد عرب میرساند. نوع عادت، سبک زندگی و مطلوبیتها و ارزشها که در آیات بهشت تصویرسازی شده نشان میدهد میان آیات و جو و فضای نزول سوره رابطه وجود دارد و از متن میتوان تا حد بسیاری به آن فضا و جو نائل آمد.
در پایان، نتیجه بدست آمده از پژوهشهای موجود حاکی از آن است شناخت اسباب نزول و جو و فضای نزول آیات و سورههای قرآنی میتواند در فهم و تفسیر قرآن مؤثر باشد، همچنین آیات و سورههای قرآنی میتواند در شناخت جو و فضای نزول قرآن و آیات آن مؤثر و قابل اعتنا باشد. تکیه بر ویژگیهای «زبان قرآن» و انواع آن میتواند ما را در کشف فضای فرهنگی، آداب و رسوم، عادتها، سبک زندگی و نوع مطلوبیتها و ارزشها در جامعه عربی عصر نزول و حتی جو نزول قرآن و نسبت آن با آینده جهان، یاری دهد. میان نص قرآنی و عالم واقع رابطهای وجود دارد که زبان متن و ظاهر آیات و روایتگری آن، قرینهها و شواهدی را بر فضای نزول سورهها و جو قرآن در جهان عرب و بلکه تاریخ بدست میدهد.
در تکمیل خاطرنشان میشود آیتالله العظمی جوادی آملی در مورد معنای فضای نزول آیه بیان میکند: «فضای نزول سوره به معنای شرایط و اوضاع و احوالی است که سوره در آن نازل شده است، یعنی بین سوره نازله و فضای خارجی تعامل و تأثیر متقابل وجود دارد؛ چنانکه در جو نزول قرآن نیز این امر حاکم است. همانطور که فضا و جو موجود، نزول سوره و کل قرآن را اقتضا میکند، نزول سوره و قرآن نیز، فضا و جو نزول را تغییر میدهد».
منابع:
کشف جو و فضای نزول در تفسیر، با تکیه بر زبان قرآن؛ نویسندگان: داوود سلیمانی، ناهیدالسادات موسوی، محمد صافحیان
نظر شما