این اشتیاق جهانی به اصلاح و برپایی حکومتی عادلانه، نه یک پدیده صرفاً مذهبی، بلکه یک نیاز فطری برای غلبه بر ظلم و جور است. در آستانه نیمه شعبان، که یادآور میلاد شخصیتی است که تجسم این امید جهانی در فرهنگ اسلامی محسوب میشود، بررسی ریشههای این مفهوم در متون مختلف، ابعاد گستردهتر این انتظار را روشن میسازد. برای واکاوی این موضوع و بررسی جایگاه حضرت مهدی(عج) در منابع اهل سنت و حتی کتب ادیان دیگر، با حجتالاسلام دکتر امیرعلی حسنلو، کارشناس مسائل دینی، به گفتوگو نشستهایم.
منجی جهانی در متون کهن ابراهیمی
حجتالاسلام حسنلو در ابتدا با اشاره به پیشینه تاریخی این اعتقاد، میگوید: «اعتقاد به ظهور یک نجاتدهنده در آخرالزمان، منحصر به شیعه نیست. این مفهوم، حتی در کتب ادیان پیشین نیز به صراحت ذکر شده است. این امر نشان میدهد که وعده الهی برای برپایی عدالت در زمین، وعدهای است که از ابتدا به تمامی پیروان ادیان ابلاغ شده و همگان را به انتظار و آمادگی فراخوانده است.»
ایشان اضافه میکند: «به عنوان نمونه، در تورات، اشعیای نبی در فصل ۱۱ به وضوح به این موضوع اشاره میکند: "... مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد و به جهت مظلومان زمین به راستی حکم خواهد کرد... گرگ با بره سکونت خواهد کرد و پلنگ با بزغاله خواهد خوابید و گوساله و شیر پرواری با هم، و طفل کوچک آنها را خواهد راند... در تمامی کوه مقدس من ضرر و فسادی نخواهند کرد. زیرا که جهان از معرفت خداوند پر خواهد شد." این توصیف دقیق از صلح و عدالت فراگیر، شباهت غیرقابل انکاری با آرمانهای مهدوی دارد.»
میراث زمین از آن صالحان است
دکتر حسنلو ادامه میدهد: «همین مضمون در عهد عتیق، کتاب مزامیر، مزمور ۳۷، تکرار شده است: "... زیرا که شریران منقطع خواهند شد و اما منتظران خداوند وارث زمین خواهند شد. هان! بعد از اندک زمانی شریر نخواهد بود. در مکانش تامل خواهی کرد و نخواهد بود، و اما حلیمان وارث زمین خواهند شد... و میراث آنها خواهد بود تا ابدالآباد." این عبارت، به روشنی به میراثبری صالحان اشاره دارد.»
او میافزاید: «این وعده الهی، در قرآن کریم نیز مورد تاکید قرار گرفته است. در سوره انبیاء آیه ۱۰۵ میخوانیم: "وَ لَقَدْ کَتَبْنا فِی الزَّبورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ انَّ الارضَ یَرِثُها عِبادِیَ الصَّالِحُونَ." [سوره انبیاء، ۱۰۵]. این آیه به صراحت بیان میکند که بندگان شایسته خداوند، وارث زمین خواهند شد. این تطابق معنایی میان متون مختلف، نشاندهنده یک حقیقت واحد در تمام ادیان الهی است.»
معنای حقیقی انتظار فرج چیست؟
این کارشناس دینی در ادامه، مفهوم انتظار را از دیدگاه متون دینی مورد بررسی قرار میدهد و میگوید: «در انجیل لوقا، فصل ۱۲، به زیبایی به آمادگی برای ظهور منجی اشاره شده است: "کمرهای خود را بسته، چراغهای خود را افروخته بدارید، و شما مانند کسانی باشید که انتظار آقای خود را میکشند... خوشا به حال آن غلامان که آقای ایشان چون آید ایشان را بیدار یابد. پس شما نیز مستعد باشید، زیرا در ساعتی که گمان نمیبرید پسر انسان میآید."»
ایشان اضافه میکند: «این عبارات، به خوبی معنای حقیقی انتظار فرج را تبیین میکند. انتظار، یک حالت انفعالی و منفعلانه نیست؛ بلکه مستلزم آمادگی کامل است. منتظر واقعی، کسی است که خانه دل را از آلودگیهای مادی پاک میکند، از گناهان دوری میجوید، به معروف امر میکند و با منکر میستیزد. این معنای فعال انتظار، همان چیزی است که در روایات اهل بیت (علیه السلام) "افضل عبادات" شمرده شده است. ترمذی نیز اصل روایت را از رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) نقل کرده است که: "افضل العبادة انتظار الفرج".»
ریشههای مهدویت در صحاح اهل سنت
دکتر حسنلو در بخش دیگری از این گفتگو، به بررسی جایگاه حضرت مهدی(عج) در منابع اهل سنت میپردازد و میگوید: «حتمی بودن خروج مهدی (علیه السلام)، امری است که شیعه و سنی بر آن اتفاق نظر دارند. در کتابهای ششگانه صحیح اهل سنت، روایات زیادی در مورد حتمی بودن خروج مهدی (علیه السلام) نقل شده است.»
ایشان میافزاید: «یکی از روایات مهم در این زمینه، حدیثی است که میگوید: "اگر از عمر دنیا بیش از یک روز نمانده باشد خداوند آن روز را طولانی میکند تا آنکه مردی از اهل بیتم مبعوث شود که اسم او اسم من است. او زمین را از قسط و عدل پر میکند همانگونه که از ظلم و جور پر شد." همچنین در روایات دیگری که در این کتب آمده، تصریح شده است که "المهدی منا اهل البیت". این روایات به وضوح نشان میدهد که مهدی موعود، از اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است.»
نسب منجی موعود از فاطمه(س)
این کارشناس دینی در ادامه، به مشخصات دقیقتر حضرت مهدی(عج) در روایات اهل سنت اشاره میکند و میگوید: «علاوه بر اهل بیت بودن، در برخی روایات اهل سنت، به طور خاص به نسب ایشان اشاره شده است. ام سلمه از رسول خدا(ص) نقل کرده است: "المهدی من ولد فاطمه". این روایت به روشنی بیان میکند که مهدی از فرزندان حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) میباشد. همین روایت با سند مشابه، با عبارت "المهدی من عترتی من ولد فاطمه" نیز آمده است.»
او اضافه میکند: «این تاکید بر نسب، اهمیت ویژهای دارد. علمای اهل سنت، از جمله ابن ماجه، این روایات را پذیرفتهاند که مهدی (علیه السلام) از اهل بیت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و از فرزندان فاطمه زهرا (سلام الله علیها) میباشد. این امر، هویت مشخصی به منجی موعود میبخشد و او را از یک مفهوم انتزاعی به یک شخصیت تاریخی و الهی تبدیل میکند.»
نقش زمینهسازان ظهور در مشرق
دکتر حسنلو در خصوص زمینهسازان ظهور و نشانههای آن، میگوید: «در روایات اهل سنت نیز به نقش زمینهسازان ظهور اشاره شده است. رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) فرموده است: "یخرج ناس من المشرق فیوطئون للمهدی یعنی سلطانه"؛ مردمی از مشرق خروج میکنند و زمینه را برای مهدی (علیه السلام) (یعنی حکومت او) فراهم میکنند.»
او میافزاید: «همچنین در روایتی از امیرالمؤمنین علی (علیه السلام) آمده است: "مردی از آن طرف رود (شاید مراد، دجله یا فرات باشد) خروج میکند که به او «حارث بن حراث» گویند. پیشرو لشگرش مردی است به نام «منصور» که زمینه را برای حکومت آل محمد (علیه السلام) فراهم میکند... بر هر مؤمنی واجب است او را یاری کند." این روایات، مسئولیت شیعیان و مؤمنان را در جهت آمادگی برای ظهور و یاری رساندن به منجی، تبیین میکند.»
بازگشت عیسی(ع) و اقتدا به مهدی(عج)
این کارشناس دینی در ادامه، به یکی از نشانههای مهم ظهور که در روایات اهل سنت نیز مورد تاکید قرار گرفته، اشاره میکند و میگوید: «نزول حضرت عیسی (علیه السلام) و اقتدای ایشان به حضرت مهدی (علیه السلام)، از نشانههای حتمی ظهور است. رسول گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) میفرماید: "چگونه خواهید بود آنگاه که پسر مریم در میان شما بیاید و امام شما از شما باشد!"»
ایشان اضافه میکند: «در روایتی دیگر که ابن ماجه نیز آن را نقل کرده، آمده است که: "... سپس عیسی بن مریم (علیه السلام) نازل میشود. امیر آنها به او میگوید: بیا و برای ما نماز بخوان (یعنی بهعنوان امام جماعت) او میگوید: خیر، همانا بعض از شما بر بعض دیگر امیر میباشید به خاطر اینکه خداوند این امت را گرامی داشته است." این حدیث به وضوح نشان میدهد که در آن زمان، امام و پیشوای مسلمانان، شخص دیگری غیر از حضرت عیسی است که با توجه به روایات گذشته، همان حضرت مهدی (علیه السلام) میباشد.»
اعتبار احادیث مهدویت نزد اهل سنت
دکتر حسنلو در خصوص اجماع علمای اهل سنت بر هویت حضرت مهدی(عج)، میگوید: «مسئله خروج مردی از اهل بیت(ع) به نام «مهدی» امری است که علمای زیادی از اهل سنت درباره آن دست به قلم بردند. به عنوان مثال، محمد بن احمد بن اسماعیل، نویسنده معاصر اهل سنت، در کتاب خود "المهدی حقیقة لا خرافه"، اسامی ۳۱ نفر از اصحاب را ذکر میکند که احادیث حضرت مهدی (علیه السلام) را روایت کردهاند، و همچنین نام ۶۳ نفر از علما را که آن احادیث را صحیح یا حسن دانستهاند، میآورد.»
وی میافزاید: «حاکم نیشابوری (متوفای ۴۰۵ هجری) در کتاب معروفش "المستدرک علی الصحیحین"، احادیث متعددی درباره حضرت مهدی (علیه السلام) دارد که در آنها حضرتش از اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و از فرزندان فاطمه (سلام الله علیها) معرفی شده است. او صراحتاً مینویسد: "این حدیث صحیحی است به همان شرطی که شیخین (بخاری و مسلم) قرار گذاشتند ولی آندو این را ننوشتند."»
مهدی؛ امام دوازدهم در منابع سنی
دکتر حسنلو در ادامه، به مشخصات دقیقتر حضرت مهدی(عج) در کتب علمای اهل سنت اشاره میکند و میگوید: «ابن طلحه شافعی (متوفای ۶۵۲ هجری) در کتاب "مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول"، در باب دوازدهم که درباره امام دوازدهم (علیه السلام) است، مینویسد: "الباب الثانی عشر فی ابی القاسم محمد بن الحسن الخالص... المهدی، الحجه، الخلف الصالح، المنتظر (علیه السلام) و رحمه الله و برکاته". او به وضوح امام زمان(عج) را فرزند امام حسن عسکری(علیه السلام) دانسته و کنیه و لقب او را همچون شیعیان بیان کرده است.»
ایشان اضافه میکند: «سبط بن جوزی (متوفای ۶۵۴ هجری) در کتاب "تذکرة الخواص"، در فصل مربوط به امام زمان (علیه السلام) تحت عنوان: "فصل فی ذکر الحجه المهدی"، مینویسد: "او محمد بن الحسن بن علی بن... علی بن ابی طالب علیه (وعلیهم) السلام و کنیهاش ابوعبدالله و ابوالقاسم و او الخلف الحجه صاحب الزمان، القائم و المنتظر و التالی و او آخرین امامها است." این عالم اهل سنت، حتی به موضوع عصمت امام اشاره کرده و میگوید: "از شروط امام این است که معصوم باشد تا در خطا واقع نشود."»
تاریخ ولادت در کتب اهل سنت
این استاد حوزه و دانشگاه در پایان به تاریخ ولادت حضرت مهدی(عج) در منابع اهل سنت اشاره میکند و میگوید: «ابن صباغ مالکی (متوفای ۸۵۵ هجری) در کتاب "الفصول المهمة فی معرفة احوال الائمه (علیه السلام)"، در فصل دوازدهم، به صراحت مینویسد: "ابوالقاسم محمد الحجه بن الحسن الخالص در شب نیمه شعبان سال ۲۵۵ در سامرا به دنیا آمد."»
حجت الاسلام حسنلو اضافه میکند: «عبدالوهاب شعرانی (متوفای ۹۷۳ هجری) در کتاب "الیواقیت و الجواهر فی بیان عقائد الاکابر"، حضرت مهدی (علیه السلام) را فرزند امام حسن عسکری (علیه السلام) دانسته و مینویسد که تاریخ ولادت او نیمه ماه شعبان سال ۲۵۵ بوده است. این اعترافات، نشاندهنده این حقیقت است که مهدویت و انتظار، نه یک عقیده انحصاری، بلکه یک باور ریشهدار و مشترک در میان تمامی مسلمانان و حتی پیروان ادیان الهی است. در آستانه نیمه شعبان، این حقیقت بیش از پیش نمایان میشود که امید به منجی موعود، نقطه اشتراک بشریت برای رسیدن به عدالت و صلح جهانی است.»
نظر شما