به گزارش قدس، آیین رونمایی از کتاب «سرای امیرکبیر» با حضور جمعی از فرهنگیان و مسئولان با هدف معرفی ابعاد گوناگون شخصیت روانشاد حاج حسین ملک، صبح امروز در موسسه فرهنگی قدس برگزار شد.
مدیرعامل سازمان موقوفات ملک نیز در این مراسم اظهار کرد: حاج حسین ملک، یکی از بزرگترین واقفان معاصر و بسیار نیک اندیش هستند که از سال ۱۲۵۰ تا ۱۳۵۱ زیسته و تمام اموال خودش را وقف مردم در دو مسیر فرهنگی و درمانی کرده است. یکی از این موقوفهها سرای امیرکبیر در تهران است.
وقفهایی جلوتر از زمان خود و برای همه ایران
محمد شاهین پور ادامه داد: سرای امیرکبیر از این جهت مهم است که مرتبط به دوره امیرکبیر و ثبت شده در میراث فرهنگی است. این سرا از نظر میراثی و درآمد فرهنگی مهم است و کل درآمد آن متعلق به موزه ملی ملک است. از جمله موقوفههای دیگر این واقف ارجمند؛ کتابخانه کنار وزارتخانه امور خارجه در تهران است و بسیاری از آثار موزه کتابهای خطی، سکهها و اشیای مربوط به دوران مختلف تاریخی هستند که قسمت اعظم آن توسط مرحوم ملک جمع آوری شده و بعد از آن هم ناظران و وارثان مرحوم ملک اشیایی را به موزه و کتابخانه اهدا کردند.
وی افزود: مجموعا ۶۵ هزار هکتار از اراضی در حوزه چناران، فریمان و نصرآباد تربت جام توسط حاج حسین ملک وقف شده است. در تهران علاوه بر سرای امیر، بازار بین الحرمین هم جزو وقفیات است. خانه پدری مرحوم ملک اولین موقوفه اوست که محل کتابخانه و موزه اصلی در واقع آنجا بوده است هرچند که بعدا جابهجایی توسط مرحوم ملک اتفاق افتاده است اما این خانه همچنان کاربرد فرهنگی دارد و درحال حاضر هم در صدد احیای دوباره آن هستیم.
مدیرعامل سازمان موقوفات ملک با اشاره به وقفهای درمانی روانشاد ملک گفت: جنبه درمانی وقفیات ملک هم در دو بیمارستان تربت جام و چناران هزینه و دیده میشود. اگر وقفنامهها را مطالعه کنید خواهید دید که آن مرحوم بسیار از زمان خود جلوتر بود و در وقفنامه دقیقا ذکر شده است که مجریان این وقفها بعد از ایشان چه کارهایی را به چه روشی انجام دهند. یکی از نکات قوت وقفنامهها همین موضوع است. امیدوارم با انتشار کتابهایی از این قبیل که جنبههای فرهنگی، تاریخی و وقف را در نظر میگیرند بتوانیم در جهت وقفها و کمکهای بیشتر به مردم مشوق باشیم.
نگاه اعتدالی؛ ویژگی مهم حاج حسین ملک
در ادامه این مراسم جواد نوائیان رودسری، تاریخ پژوه و مدرس دانشگاه با ارائه خصوصیاتی از شخصیت حاج حسین ملک گفت: دوران مرحوم ملک معاصر با ۶ دوره پادشاهی است؛ از ۱۲۵۰ تا ۱۳۵۱ بیش از یک قرن طول عمر داشته و در تمام این مدت هوش، حافظه و ذهن او فعال بود. خانواده او بازرگان و عالم بودند و پدرش، محمدکاظم ملکالتجار، تاجری خوشنام و درجهیک در دوران ولیعهدی ناصرالدین شاه در تبریز و همزمان با حضور میرزاتقیخان امیرکبیر در این شهر بود. محمدکاظم ملکالتجار یکی از برجستهترین تاجران بود که به همکاریهای نزدیک با میرزاتقیخان فراهانی ـ که بعدها به امیرکبیر شهرت یافت ـ شهرت داشت و حتی با اطمینان به امیرکبیر به او وام داد و مقدمات ورود ناصرالدینشاه به تهران را بعد از فوت پدرش فراهم کرد. این یعنی پیوندی محکم میان این خانواده و بدنه حاکمیت وجود داشت.
وی ادامه داد: مرحوم ملک در طول عمر خود، در بدنه جامعهای که در آن زندگی میکرد حضور فعال داشت و نگاه اعتدالی یکی از ویژگیهای اوست. هیچوقت در برهههای تاریخی، دچار افراط و تفریط نشد و شاید همین موضوع باعث شد تصمیمهای بهموقع، سریع و دقیق بگیرد. در دوره پهلوی با توجه به نگاه و علاقه رضا شاه به مقوله زمین، فردی مثل حاج حسین ملک با اراضی و املاکی که داشت همواره در معرض تعرض رضا شاه بود اما او با مدیریت، کمترین حاشیه را برای خودش به وجود آورد و با استفاده صرف ثروتش برای تولید منابع فرهنگی مورد نیاز کشور، به گونهای اصولاً اجازه ورود حاکمیت به برخی از زوایای رفتاری خودش را نداد.
پول، ابزار ترویج فرهنگ مثبت
این تاریخ پژوه و مدرس دانشگاه با اشاره به ۲ بعد مهم در شاخصهای رفتاری مرحوم ملک بیان کرد: بعد اول بعد ذات و شخصیت فردی اوست. حاج حسین ملک عمیقاً به مذهب معتقد بود اما نگاهش صرفا سنت گرایانه نبود و شامل یک بعد ویژه و نگاه تازه به مقوله موقوفه و خدمترسانی به جامعه آن هم به دلیل ارتباط با اقشار مختلف بود. او ذاتا آرام، اهل فکر، علاقمند به هنر، به فضلا و علما بود. تجربیات اجتماعیاش هم فراتر از دیگران بود چون در یک خانواده متمول، صاحب نفوذ و دارای ابعاد اجتماعی، اعتقادی و فرهنگی فراوان رشد کرد. اعتقاد وی به وقف ریشه در باورهای دینی و مذهبی داشت و پول را تنها وسیلهای میدانست که با آن فرایندهای اجتماعی و فرهنگی مثبت تسهیل و تقویت میشد.
وقف متناسب با نیازهای زمانه
نوائیان رودسری افزود: یکی از ویژگیهای شخصیتی دیگر او نگاه به موقوفه هاست که صرفا سنتی نیست. در جامعه ما به ویژه دوره قاجار و قبل آن نگاه به موقوفه عموماً محدود به موضوعات خاص مثل برگزاری مراسم مذهبی، اطعام افراد، ایجاد مدارس علمیه و ایجاد مساجد بود. اما شادروان ملک با وجود احترام به این فضاها، به شناسایی و شناخت نیازهای جدید زمان پرداخت. ورود به محدوده موزهداری، حوزه بهداشت و درمان و نگهداری کتابهای کمیاب و خطی پیش از او چندان رواج نداشت. به عنوان مثال در مجموعه موقوفات حرم مطهر پیش از موقوفات آستان قدس پیش از مرحوم ملک، فقط یک مورد وقف مغازه مختص نگهداری کتابخانه است. جنس موقوفات مرحوم ملک ناب و بسیار جدید است. او در هدف گذاری موقوفهها فرهیختگان را ترجیح میداد و فضایی فراهم کرد تا محققین بتوانند بدون نیاز به منابع کتابخانههای معتبر خارجی، به منابع داخل کشور که قابل حساب و جستجوست دست پیدا کنند.
توجه به همه اقشار و طبقات جامعه
این تاریخ پژوه با اشاره به توجه حاج حسین ملک به طبقات پایین جامعه توضیح داد: طبقات پایین و فرودست و عامه جامعه هم هدف موضوعات وقف او بودند و این مورد حداقل در مشهد پیش از مرحوم ملک اصلا سابقه نداشت. به عنوان مثال قبل از اینکه وکیل آباد مشهد وقف عام شود، حاج حسین ملک در حالی که خودش در باغ می نشست میزبان مردمی بود که برای تفریح وارد باغ میشدند و این باغ دست کم از سال ۱۳۱۰ جز تفریحگاه های مهم مشهدیها بوده است.
هدفهای خاص برای امور خیریه
وی با بیان اینکه مرحوم ملک در امور خیریه نیز هدفمند عمل میکرد گفت: ما باید به چشم یک خیر بزرگ که امور خیریه را هم با هدف خاص دنبال میکرد به او نگاه کنیم. به عنوان مثال زمانی که فرهنگیان قدیمی مشهد در بلوار وکیل آباد به دنبال زمین برای ساخت مجموعههای ساختمانی بودند اولین کسی که پیشقدم شد و محدوده وسیعی را به ساخت مسکن معلمان مشهد در دهه ۳۰ و ۴۰ اختصاص داد حاج حسین ملک بود و سعی کرد که گروههای فرهیخته جامعه به زیست عزتمندانه ادامه دهند.
نگاه عزتمندانه حاج حسین ملک به هنرمندان
نوائیان رودسری با ذکر این نکته که حاج حسین ملک نگاه خاصی به هنرمندان داشت بیان کرد: وی به هنرمندان هم نگاهی عزتمندانه داشت و به دنبال افرادی میرفت که اهل هنر بودند، آنان را درک میکرد و در شرایطی که با بحرانهای مالی جدی مواجه بودند، از آنان حمایت میکرد. نمونه آن هم یکی از شخصیتهای برجسته هنری مرتبط با آستان امام رضا(ع) است ـ که بخش عمدهای از کتیبههای ورودیهای صحن نو و صحن کهنه از آثار اوست. این هنرمند در بحبوحه قحطی دهه ۱۲۹۰ دچار مشکلات عدیده شد و در این دوران مرحوم ملک به او سفارش کار داد. امروز آثار برجایمانده در موزه ملک هم نشاندهنده نگاه خاص وی به مقوله تکریم هنرمندان است؛ موضوعی که به نظر میرسد در میان تمام الگوهای وقف و امور خیریهای که او به شکل جدی دنبال میکرد، باید پررنگ شود.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد و استادیاردانشکده الهیات نیز در ادامه این مراسم در توضیح اقدامات ارزشمند حاج حسین ملک در زمینه فرهنگ و دانش گفت: مرحوم ملک بسیار زیاد از زمان خود جلوتر بود و ما هنوز هم موفق نشدهایم به زمان او برسیم. در قرن چهارم هجری، یک تحول تمدنی در جهان اسلام اتفاق افتاد و برخی پژوهشگران غربی از آن به عنوان «رنسانس اسلامی» یاد کردهاند که تعبیر دقیقی نیست، اما بیتردید یک تحول تمدنی بود. در این دوره، نهاد مهمی شکل میگیرد که رابطه مستقیمی نیز با نهاد سیاست دارد و آن «دارالعلم» است. دولتهای شیعی حاضر در آن زمان، از جمله آلبویه، فاطمیان، همدانیان و دولتهای کوچک دیگر هم همزمان با او بودند.
«دارالعلم»اولین کتابخانه
مهدی مجتهدی ادامه داد: دارالعلم همان کتابخانه است و شواهد نشان میدهد، نخستین کتابخانههای عمومی بودهاند. پیش از آن، «خزانه کتب» وجود داشت که معمولاً کتابخانههای شخصی یا متعلق به حاکمان بودند و در دسترس عموم قرار نداشت. دارالعلم کتابخانههای محدود و خصوصی را به کتابخانههایی قابل دسترس برای عموم تبدیل کرد که اقدام بسیار بزرگی بود. از نمونههای مهم آن هم، دارالعلم شاپور بن اردشیر، وزیر شیعی آلبویه است که در فاصله چند سال به یکی از مهمترین کتابخانههای جهان اسلام تبدیل شد.
شیعیان پیشگام در تاسیس کتابخانهها
وی افزود: بررسی پژوهشهای فارسی موجود در دانشگاهها نیز نشان میدهد پیشگامی دارالعلمها به عنوان کتابخانههای عمومی از سوی شیعیان، به نوعی جلوتر از زمان خود بوده است؛ نهادی که در بستر تحولات قرن چهارم، نقشی مهم در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی ایفا کرده است. چند قرن بعد، کتابخانههای مدارس شکل میگیرد که طبیعتاً دیگر دارالعلمها وجود نداشت و دسترسی به کتاب محدود شد. پیشگامی شیعیان در تأسیس کتابخانه عمومی را حدود هزار سال، یا نزدیک به ۹۰۰ سال بعد، در مرحوم ملک نیز مشاهده میکنیم و باز هم با شخصیتی مواجهیم که هم جایگاه سیاسی داشت و هم امکانات مالی لازم برای تأسیس چنین نهادی را فراهم کرده است.
تاسیس کتابخانه گام مهم و ارزشمند حاج حسین ملک
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه نکته ظریف در بحث تمدنی، مسئله دسترسی آزاد به منابع است گفت: شاخصهایی در جامعهشناسی برای رشد یک جامعه یا تمدن و توسعه فرهنگی آن مطرح میشود و کتابخانه یکی از این شاخصهاست. در آن زمان شرایط بهمراتب سختتر بود و مرحوم ملک با تأسیس یک کتابخانه، گامی مهم برداشت. با توجه به اینکه حدود ۱۹ هزار نسخه خطی در این کتابخانه نگهداری میشود و این مجموعه یکی از شش کتابخانه بزرگ ایران از نظر نسخ خطی است، اهمیت کار دوچندان شد. نکته قابل توجه آن است که مرحوم ملک از همان ایام تصمیم به تأسیس کتابخانه داشت. در مقدمهای مختصر اما مفید بر نسخههای خطی کتابخانه ملک توضیح دادهام که ۱۵ جلد فهرست نسخهها تا پیش از انقلاب منتشر شده بود و مرحوم ملک در انتخاب نسخهها دقت داشته؛ بهگونهای که تقریباً نسخهای در این مجموعه نیست که وجهی ممتاز نداشته باشد.
مجتهدی با تاکید بر اینکه این موضوع یک اتفاق نادر است بیان کرد: وی در عین حال که ملکالتجار بود، چنین فعالیتی را پیش برد؛ یکی از نکاتی که بارها اتفاق افتاده، استکتاب یا استنساخ برخی نسخههاست. حتی پیش از تأسیس رسمی کتابخانه، او به گردآوری کتابها پرداخته بود. در موارد متعددی، چون امکان خرید نسخهای را نداشته البته نه به دلیل مشکل مالی، بلکه چون فروشنده حاضر به فروش نبوده آن را امانت گرفته و خود استکتاب یا استنساخ کرده است. در جایی تعبیر «استکتاب» و در جایی «استنساخ» را به کار میبرد.
زمین در برابر کتاب!
این عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد اظهارکرد: برخی نسخهها که در گذر زمان از کتابخانه ملک خارج شده و به کتابخانه مجلس یا کتابخانه ملی منتقل شدهاند نیز حاوی یادداشتهای حاج حسین ملک هستند. این یادداشتها دادهای بدون واسطه از خود مرحوم ملک درباره فرایند گردآوری نسخههاست و توضیح داده است که هرکدام را به چه قیمتی و در چه تاریخی خریده است و چه زمانی کتابت آن آغاز شده. این اسناد حتماً باید جمعآوری شود. حتی دو نسخه خطی را برابر با یک ملک یا قطعه زمین معاوضه کرده است.
بدون فهرست نویسی ۷۰درصد کار انجام نمیشود
مجتهدی با تاکید بر اهمیت فهرست کردن کتابها توضیح داد: توجه مرحوم ملک به فهرستکردن نسخهها بسیار قابل توجه است. نسخه خطی اگر فهرست و منتشر نشود تا محققان آن را بشناسند، عملاً ۷۰ درصد کار باقی میماند و این همان کاری است که حاج حسین ملک در مراحل مختلف آن را انجام داده است. شادروان ملک در زمان حیات خود از افراد مختلفی درخواست کرد تا فهرست کردن کتاب ها را انجام دهند البته این کار بعد از فوت ایشان مدتی با وقفه مواجه شد اما بعد از مدتی این روند دوباره از سر گرفته شد تا به اتمام رسید. امروز بهتر متوجه میشویم دقتی که مرحوم ملک چه در انتخاب نسخهها و چه در تأکید بر فهرستنویسی داشته، تا چه اندازه مهم بوده است.
عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد عنوان کرد: با این حال در این خصوص، هنوز متأسفانه حق مطلب بهطور کامل ادا نشده است. یکی از راههای آن هم این است که فرایند توجه متولیان و فعالان فرهنگی به این موضوع جدیتر شود. باید فرهنگ مرحوم ملک توسعه یابد و ما این فرهنگ را ترویج کنیم. این میتواند راهی باشد برای توجه بیشتر به نسخههای خطی بهعنوان میراث تمدنی ما که بخش مهمی از آن در منطقه خراسان و مشهد قرار دارد و زیاد مورد توجه قرار نگرفته است.
مجتهدی در خصوص راهحلهایی برای حل این موضوع توضیح داد: در سایت کتابخانه ملک و در خود مجموعه ظرفیت بیشتری برای این کار وجود دارد. بهطور مشخص درباره نسخههای خطی کتابخانه ملی ملک که در زمان گردآوری بهلحاظ هنری و بهویژه محتوایی ارزشمند بودهاند اگر هر هفته یا هر ماه یکی از نسخهها معرفی شود، اتفاق مهمی در حوزه فرهنگسازی رخ میدهد. تلفیق این موضوع با شرط وقف هم میتواند در این راه کمک کننده باشد.
نبود منابع، چالش اصلی تالیف کتاب«سرای امیرکبیر»
مرضیه مرتضوی قصابسرایی نویسنده کتاب«سرای امیرکبیر» در ادامه مراسم رونمایی از این کتاب و در توضیح روند نگارش و پژوهشهای آن گفت: جرقه تالیف کتاب به سال ۱۴۰۰ برمیگردد. نگارش این کتاب هم حدود یک سال زمان برد و نزدیک به سه سال است که این کتاب آماده چاپ است. نبود منابع یکی از مهمترین دغدغههای من بود؛ منابع بسیار محدود بودند و من از پروندههایی که در دفتر سرای امیرکبیر، اسناد و مدارک آرشیوی کتابخانه ملک بسیار بهره بردم. حجم کتاب کم است و به علت نقص مدارم مجبور به استفاده از تحلیلهای شخصی شدم.
وی ادامه داد: تاریخچه محله بازار به دوره شاه طهماسب صفوی بر میگردد و در دوره قاجار اوج شکوه خود رسید. در دوره امیرکبیر، به منظور حمایت از محصولات ایرانی و تولیدات ملی تصمیم میگیرد که بازار و کاروانسرایی را در بازار تهران تاسیس کند و ساخت آنها را هم به پدربزرگ حاج حسین ملک واگذار کرد. ساخت بازار و کاروانسرا دو سال طول کشید که بعد از اتمام ساخت؛ بازار به نام بازار امیر و کاروانسر به نام اتابکیه معروف شد و ۳۳۶ مغازه داشت. به گفته یکی از سیاحان این دوره، امیر کبیر حدود ۶۰ هزارتومان برای ساخت این مکان هزینه میکند که درصدی از این مبلغ را محمد مهدی ملک پرداخت میکند.
نظر شما