در هشتمین روز از ماه مبارک رمضان در دعای روزانه، بندگان از خداوند متعال چهار رزق اخلاقی و اجتماعی درخواست می‌کنند که هر یک ستون مهمی در ساختن انسان مؤمن و جامعه‌ای سالم است. نظر بر بررسی و شرح دعای امروز با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، سندپژوه و کارشناس متون دینی گفت‌وگو کرده‌ایم که مشروح آن در ادامه ذکر شده است.

مهرورزی بر یتیمان؛ مسئولیتی اجتماعی

«اللهم ارزقنی فیه رحمة الأیتام»؛ اسلام در قرآن و سنت، جایگاه ویژه‌ای برای یتیمان قائل است. خداوند در سوره انسان، آیه ۸ می‌فرماید: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَیٰ حُبِّهِ مِسْکِینًا وَ یَتِیمًا وَ أَسِیرًا؛ و غذا را با آنکه خود به آن علاقه دارند، به مسکین و یتیم و اسیر می‌دهند». این آیه، ریشه قرآنی دو فراز دعا یعنی رحمت بر یتیمان و اطعام را نشان می‌دهد و الگوی عملی ایثار و نوع‌دوستی یعنی اهل‌بیت(ع)، را در جامعه ایمانی ترسیم می‌کند.
البته رحمت و مهربانی بر یتیمان، تنها احساس ترحم نیست؛ بلکه مسئولیتی عملی است. امام علی(ع) خود در دوران خلافت، شب‌ها نان و خرما بر دوش می‌گرفت و به خانه‌های یتیمان می‌برد. در این دعا، از خدا می‌خواهیم دل ما را نرم و دست ما را توانمند کند تا یتیمان که فقدان پدر و پشتیبان را تجربه کرده‌اند، در سایه محبت ما احساس امنیت کنند.

اطعام، عبادتی هم‌تراز روزه‌داری

«و إطعام الطعام»؛ اطعام، یکی از اعمال برجسته ماه رمضان است؛ چرا که در روایات آمده: «مَن فَطَّرَ صائِماً کانَ لَهُ مِثلُ أجرِهِ مِن غیرِ أن یَنقُصَ مِن أجرِ الصّائِمِ شَیء» (کافی)؛ «هر کس روزه‌داری را افطار دهد، پاداشی همانند پاداش او خواهد داشت، بی‌آنکه از پاداش روزه‌دار چیزی کاسته شود».
این حدیث نشان می‌دهد اطعام در ماه رمضان تنها یک عمل اجتماعی نیست، بلکه عبادتی هم‌تراز با روزه‌داری بوده و با روح دعای روز هشتم کاملاً همسو است.البته اطعام تنها به سیر کردن شکم گرسنگان محدود نیست؛ بلکه نماد سخاوت و میهمان‌نوازی است. این عمل، پیوند دل‌ها را تقویت می‌کند و آثار اجتماعی بزرگی دارد.
در روزهای رمضان، اطعام می‌تواند به شکل سفره‌های افطار، بسته‌های معیشتی و حتی دعوت همسایه یا دوست باشد. درواقع، اطعام راهی است برای تقویت همبستگی و کشتن بذر محبت در جامعه اسلامی.

حامل پیام امنیت و دوستی باشیم

«و إفشاء السلام» سلام، نام و ذکر خداست. «السلام» یکی از اسمای الهی است. در حدیث آمده: «أفشوا السلام تُحبّوا» (بحارالأنوار)؛ «سلام را در میان خود گسترش دهید تا یکدیگر را دوست بدارید». این روایت، پیوند مستقیم میان افشای سلام و ایجاد محبت و انس اجتماعی را بیان می‌کند؛ همان هدف اخلاقی که در این فراز دعا از خداوند درخواست می‌شود. افشای سلام یعنی بلند سلام دادن و «اقامه سلام» و ایجاد فضای صمیمیت، صلح و آشتی در محیط و جامعه. سلام کردن، علاوه بر ادب اسلامی، شکستن یخ روابط و جلوگیری از انزوای افراد است. این دعا به ما یادآوری می‌کند زبان و رفتار ما باید حامل پیام امنیت و دوستی باشد، نه دشمنی و بی‌اعتمادی.

همنشینی با کریمان

«و صحبة الکِرام»؛ انسان از دوستان و همراهان خود تأثیر می‌گیرد. همراهی با کریمان، افراد اهل سخاوت، علم، اخلاق و ایمان، سبب رشد معنوی و اصلاح رفتار می‌شود. امام صادق(ع) فرمود: «انظر إلی من تصاحب، فإنّما یصحبک رجل شبیهک»؛ «بنگر با چه کسی همنشینی می‌کنی، چرا که انسان با کسی همنشین می‌شود که به او شبیه است».این حدیث، پشتوانه روایی فراز «صحبة الکرام» است و نشان می‌دهد انتخاب همراهان نیک، نقش اساسی در رشد اخلاقی و معنوی انسان دارد. این دعا می‌خواهد ما در زندگی، به جای معاشرت با افراد بدخلق یا بی‌تقوا، از کسانی الهام بگیریم که خودشان چراغ راه و همیار دیگران هستند.
در جمع‌بندی گفتنی است؛ در این دعای شریف، چهار عمل بزرگِ مهرورزی، سخاوت، صلح، و تربیت اجتماعی به هم گره خورده است. این‌ها فقط رفتار فردی نیستند، بلکه ارزش‌های اجتماعی‌اند که اگر در جامعه رواج یابند، چهره جامعه تبدیل به یک «امت واحده»، مهربان و سالم خواهد شد. ماه رمضان بهترین زمان برای تمرین این فضائل است؛ چرا که دل‌ها آماده و روح‌ها به نور عبادت روشن هستند. دعای روز هشتم رمضان، یک نسخه کامل برای زندگی اخلاقی و اجتماعی است. اگر هر مسلمان در این ماه دست یتیم را بگیرد، سفره‌ای برای نیازمند بگستراند، با روی گشاده سلام کند و با اهل کرامت همراه شود، نه‌تنها خود به قرب خدا می‌رسد، بلکه جامعه نیز رنگ و بوی رحمت الهی می‌گیرد.
خداوند در این دعا دل مهربان می‌خواهد، دست بخشنده، زبان صلح‌آفرین و عقل انتخاب‌گر همنشین و این دقیقاً همان انسانی است که ماه رمضان در پی ساختن او است؛ انسانی که هم اهل عبادت است و هم اهل مسئولیت اجتماعی.