زن، به‌عنوان محور عاطفی و تربیتی خانواده، می‌تواند فضای خانه را به محیطی سرشار از معنویت، انس با قرآن، نظم عبادی و اخلاق رمضانی تبدیل کند. اهتمام آگاهانه زن در نقش های مختلف اجتماعی و خانوادگی در جهت برنامه‌ریزی عبادی، تربیت فرزندان، تقویت روحیه همدلی و توجه به نیازمندان، آثار رمضان را از سطح فردی فراتر برده و به اجتماع پیوند می‌زند. بدین‌سان، زن می‌تواند حلقه اتصال معنویت خانوادگی و مسئولیت اجتماعی در این ماه مبارک باشد در این راستا و با توجه به سالروز وفات حضرت خدیجه(س) با سرکارخانم دکتر حوران اکبرزاده مدرس و عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی به گفتگو کرده‌ایم که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید.

خردمندی آمیخته با لطافت

دکتر اکبرزاده درباره جایگاه زن در خانواده و نقش بانوی شیعه در ماه مبارک رمضان مطرح کرد: در مورد چگونگی عملکرد زن به‌عنوان محور تقویت معنویت و احیای فرامین الهی در خانه و خانواده به‌گونه‌ای که فرزندان و اطرافیان بتوانند از او الگو بگیرند بایستی به جایگاه او در نظام هستی مورد تأمل قرار گیرد. هرچند اگر بخواهیم در این باره سخن بگوییم، مجالی گسترده می‌طلبد؛ اما در اینجا به حدیثی از امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب (ع) بسنده می‌کنیم که در آن ابعادی از حقیقت وجودی زن را تبیین می‌شود: «الإمامُ علیٌّ علیه السلام :عُقولُ النِّساءِ فی جَمالِهِنَّ، و جَمالُ الرِّجالِ فی عُقولِهِم؛ خردِ زنان در زیبایی آن‌هاست و زیبایی مردان، در خردشان.»(معانی الأخبار : 234/1.) بخش دوم حدیث، که ناظر به مردان است، محل بحث ما نیست. مطابق بخش نخست، عقلانیت زن در جمال او جلوه‌گر می‌شود؛ بدین معنا که زن اگر بخواهد خردمندی و تدبیر خویش را نشان دهد، باید آن را در قالب رفتاری زیبا، منشِ آمیخته با لطافت و شیوه‌ای جمال‌مدار بروز دهد. این اصل، هم در عرصه اجتماع بزرگ‌تر و هم در محیط کوچک‌تر خانواده صادق است. در مقابل، جمال مرد در به‌کارگیری عقلانیت او تجلی می‌یابد. این روایت در حقیقت دو روی یک سکه را ترسیم می‌کند و نوعی تقسیم کار و تبیین جایگاه زن و مرد در نظام آفرینش را نشان می‌دهد.

به تعبیر آیت‌الله عبدالله جوادی آملی، گویی زن مظهر جمال الهی و مرد مظهر جلال الهی است؛ و جمال و جلال، یا مهر و قهر، دو جلوه از یک حقیقت‌اند. با این حال، حتی جلال الهی نیز در پرتو جمال او معنا می‌یابد؛ چنان‌که تمامی سوره‌های قرآن کریم با «بسم الله الرحمن الرحیم» آغاز می‌شود که جلوه‌گر رحمانیت و رحیمیت خداوند است. اگر زن مظهر جمال الهی باشد، در حقیقت مظهر رحمت عام و خاص خداوند است. رحمانیت الهی شامل همه موجودات حتی کافران—می‌شود، و رحیمیت او ویژه مؤمنان است. تنها کسانی که با حق ستیز می‌کنند، مشمول جلال و غضب الهی قرار می‌گیرند. از این منظر، زن با تجلی رحمت، عطوفت و مهر، می‌تواند بستر هدایت و رشد معنوی را در خانواده و جامعه فراهم سازد. بنابراین، اگر زنان جامعه ما این حدیث شریف را به‌درستی درک کرده و آن را نصب‌العین خویش قرار دهند، می‌توانند به راهکاری عمیق و تحول‌آفرین برای انتخاب سبک زندگی دست یابند.

زنان باغبانانی با ثمره‌ای نیکو اند

پژوهشگر و مدرس دانشگاه در خصوص مراحل مختلف رشد و توسعه معنوی زن مطرح کرد: درست است که ماه مبارک رمضان زمانی ویژه و فرصتی ممتاز برای رشد معنوی است، اما تربیت الهی محدود به زمان خاصی نیست. ماه مبارک رمضان را می‌توان کلاسی فشرده برای قدس‌سازی روح دانست، ولی فرآیند تربیت، امری تدریجی و مستمر است که از دوران بارداری آغاز می‌شود، در طفولیت ادامه می‌یابد و تا نوجوانی و جوانی امتداد پیدا می‌کند. در تمام این مراحل، نقش زن محوری و بنیادین است. زنی که توان آن را دارد از دوران حمل تا جوانی، فرزند خویش را تربیت کند، در ماه مبارک رمضان نیز می‌تواند زمینه بروز و تقویت معنویت را در خانواده فراهم سازد. ایام خاصی همچون ماه شعبان، ماه رمضان، روز عرفه و شب‌های قدر، در حقیقت جلوه‌گاه و تجلّی ثمره تلاش‌های تربیتی مستمر انسان در طول زندگی‌اند؛ یعنی آنچه در این شب‌ها به اوج بندگی و معنویت می‌رسد، محصول سلوک تدریجی پیشین است.

این حقیقت را می‌توان به باغبانی تشبیه کرد که بذر سالم را در زمین مناسب می‌کارد، آن را به‌موقع آبیاری می‌کند، نور کافی فراهم می‌آورد و علف‌های هرز را می‌زداید. چنین مراقبتی در گذر زمان، ثمره‌ای نیکو به بار خواهد آورد. همان‌گونه که ملاصدرا، فیلسوف بزرگ اسلامی، در نظریه حرکت جوهری بدان معتقد است، کمال‌یابی موجودات در بستر زمان و به‌صورت تدریجی تحقق می‌یابد.

الگوی جاوید برای زنان در تاریخ اسلام

در واکاوی و معرفی زنان برتر در تاریخ اسلام به عنوان الگویی کاربردی و جاوید دکتر اکبرزاده مطرح کرد: با مطالعه تاریخ اسلام به شخصیت های برتری از زنان برخورد می کنیم. در سیره حضرت فاطمه زهرا(ع) نیز محوریت زن در خانواده به‌روشنی مشاهده می‌شود. در حدیث کسا، جایگاه محوری آن حضرت آشکار است؛ تا آنجا که حتی ورود پیامبر اکرم (ص) به خانه، با محوریت ایشان معنا می‌یابد. همچنین در دعا و صلوات معروفی محوریت حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها تصریح شده است. در این دعا می خوانیم: «بارپروردگارا؛ درود فرست بر فاطمه و پدر بزرگوارش و همسر گرامی اش و فرزندان عزیزش به تعداد آنچه دانش تو بر آن احاطه دارد.» همچنین شیوه مواجهه حضرت خدیجه(س) با پیامبر اکرم(ص) نمونه‌ای والا از درک جایگاه و ایفای نقش الهی است. ایشان تمام ثروت خویش را در مسیر رسالت صرف کردند و هیچ‌گونه خودمحوری در برابر پیامبر نداشتند، بلکه با نگاهی سرشار از ایمان و حمایت، زمینه‌ساز پیشرفت دعوت اسلامی شدند. با توجه به سالروز وفات ایشان توجه به نکاتی از سیره و سبک زندگی خدیجه کبری س و الگو برداری از ایشان برای زنان جامعه ما لازم است به عنوان اولین نکته ایشان در ایام اعتکاف پیامبر ص در غار حرا، با شفقت و عشق به همسرش، بدون وقفه و با نیرویی خستگی ناپذیر هر روز غذا تهیه کرده، مسیری صعب العبور را طی می کرد تا همسرش را اطعام کند و بدین وسیله همدلی خود را نشان دهد. این الگوی جمال زنانه است؛ دومین نکته برای الگوگیری از سبک زندگی ایشان این است که بعد از بعثت پیامبر ص، اولین ایمان آورنده از میان زنان، ایشان بودند و به عنوان آخرین نکته باید توجه کرد که حضرت خدیجه س، همسرشات را باور داشتند لذا به پای ایشان ثروت و عشق و زندگیشان را نثار کردند تا آنجا که برای همراهی با حق و همسر خود حضرت خدیجه ثروتمند و صاحب خدم و حشم فراوان، در اوج فقر و گرسنگی در شعب ابیطالب وفات یافتند. البته توجه به آن روی سکه در یک خانواده که توجه به منش و سلوکی است که مرد خانه باید داشته باشد به طوریکه همسرش او را باور کند و عشق مخلصانه اش را نثار او کند نیز دارای اهمیت است.

توازن و تعادل زنانه بین رشد اجتماعی و فردی

دکتر اکبرزاده با اشاره به این امر که چگونه زن می‌تواند میان مسئولیت‌های متعدد در خانه و جامعه تعادل برقرار کند و در عین حال فرصت رشد فردی نیز داشته باشد بیان کرد: باید گفت کلید این مسئله در «شناخت جایگاه» نهفته است. هنگامی که انسان جایگاه خویش را در نظام هستی و در خانواده به‌درستی بشناسد، همین شناخت، منش، روش و نوع رفتار او را سامان می‌دهد و مسیر عمل او را بر اساس انتظاری که از خود و رسالتش دارد، روشن و استوار می‌سازد و این عمل باعث رشد او خواهد شد. بندگی خدا زمانی معنا می‌یابد که انسان، اعم از زن و مرد، در هر جایگاهی که قرار دارد خواه در مقام مادر، فرزند، همسر، معلم یا پزشک باشد وظیفه الهی خویش را بشناسد و آن را به‌درستی انجام دهد. در این صورت، به‌طور طبیعی مسیر رشد و تعالی معنوی برای او گشوده خواهد شد. در روایت آمده است: «العُبودِیَّةُ جَوهَرَةٌ کُنهُها الرُّبوبیّةُ...؛ عبودیّت گوهری است که باطن آن ربوبیّت است...»(مصباح الشریعة : 536.) یعنی حقیقت عبودیت، رسیدن به مقام ربوبیت است؛ ربوبیتی به معنای پرورش و تربیت. خداوند «ربّ العالمین» است و زن می‌تواند در محیط خانه و خانواده، نقش تربیتی خویش را به‌گونه‌ای ایفا کند که مظهری از ربوبیت الهی باشد. تحقق این امر میسر نمی‌شود مگر از طریق همان رویکردی که در کلام امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب(ع) به آن اشاره شده است: «عقولُ النساءِ فی جمالِهِنّ»؛ یعنی به‌کارگیری عقلانیتی آمیخته با جمال و لطافت در تدبیر امور خانواده و جامعه.

روش تعلیم پیامبر اکرم ص نیز بر همین اساس بوده است. خداوند در قرآن کریم می‌فرماید: «ادعُ إلی سبیل ربک بالحکمة و الموعظة الحسنة و جادلهم بالتی هی أحسن»؛ دعوت به راه خدا باید با حکمت، موعظه نیکو و گفت‌وگویی پسندیده همراه باشد. بر این اساس، زنِ مؤمن هرگز پرخاشگر نخواهد بود؛ اگر پندی می‌دهد، با نیکویی است و اگر گفت‌وگو می‌کند، با روشی شایسته و حکیمانه خواهد بود. او همواره دیگران را با حکمت به سوی خدا فرا می‌خواند، نه از سر تندی و بی‌تدبیری. ازاین‌رو، توصیه این‌جانب به زنان جامعه آن است که دو بُعد عقلانیت و جمال را توأمان در خود تقویت کنند. البته بُعد جلال نیز لازم است، اما این جلال باید در پرتو جمال و لطافت جلوه کند؛ یعنی تدبیر، امر به معروف و نهی از منکر، و دعوت به بندگی خدا—چه نسبت به فرزندان و همسر و چه در گستره جامعه—همگی باید با رویکردی زیبا، حکیمانه و اثرگذار صورت گیرد. در غیر این صورت، تأثیر مطلوب در جامعه حاصل نخواهد شد.