گاهی تاریخ را نه در کتابها، بلکه در دیوارهایی که نفس میکشند و قرنهاست ایستادهاند باید خواند؛ در عمارتهایی که صدای گامهای نسلهای گذشته را در خود نگه داشتهاند و در میدانها و بازارهایی که حافظه جمعی یک ملت را شکل دادهاند، باید مرور کرد.
اما حالا دشمن به بهای بقای خود، در پی آن است تا بخشی از این میراث به جا مانده را با آسیب رساندن به پیکره، از حافظه تاریخی کشورمان پاک کند.
میراث تمدن ایران زمین زیر آتش مدعیان فرهنگ
سنندج در غرب ایران؛ یکی از مهمترین کانونهای معماری و فرهنگ کُردی، از نخستین مناطقی است که آثار تاریخی آن از موج حملات اخیر دشمن در امان نمانده است؛ بهگونهای که تاکنون عمارت آصف (موزه مردمشناسی خانه کُرد)، عمارت سالار سعید (موزه باستانشناسی) و عمارت خسروآباد، ملک تجار، امامزاده پیر عمر، منزل متوسل، منزل مجتهدی و امینالاسلام با امواج ناشی از انفجار دچار خسارت شدهاند.
در تهران، جایی که تاریخ و سیاست سالهاست در کنار هم نفس میکشند و لایههای مختلفی از تاریخ معاصر و کهن را در دل خود جای داده است، زخم این حملات عمیقتر از بسیاری نقاط دیگر دیده میشود؛ بهگونهای که دستکم ۱۹ اثر تاریخی در استان تهران در فهرست بناهای خسارتدیده قرار گرفتهاند.
در میان آنها نام مکانهایی به چشم میخورد که برای بسیاری از ایرانیان تنها یک ساختمان نیستند، بلکه بخشی از خاطره جمعی شهرند؛ از شکوه کاشیها و تالارهای کاخ گلستان گرفته تا گذرهای قدیمی ارگ تاریخی تهران و هیاهوی همیشگی بازار تاریخی پایتخت.
در کنار اینها، کاخ مرمر، عمارت تاریخی شهربانی، ساختمان سنای سابق، مسجد سپهسالار و کاخموزه فرحآباد نیز در میان بناهایی قرار دارند که گزارشها از هدف قرار گرفتن مستقیم آنها خبر میدهد. اهمیت نمادین این بناها به اندازهای است که بازتاب آن از مرزهای ایران نیز فراتر رفته است. روزنامه صهیونی هاآرتص در توصیف اهمیت کاخ گلستان نوشته تخریب کاخ گلستان در تهران مانند آن است که تاج محل در هند را تخریب کنید!
اما اصفهان بیش از هر جای دیگری یادآور شکوه تمدنی است که قرنها در دل این سرزمین شکل گرفته است. این شهر که سالها با لقب «نصف جهان» شناخته میشود، این بار شاهد آسیب دیدن بخشی از ارزشمندترین میراث خود بوده است.
در جریان این حملات، مجموعه تاریخی مسجد نقش جهان، یکی از شناختهشدهترین میدانهای تاریخی جهان که در فهرست میراث جهانی ثبت شده، هدف قرار گرفته است. بناهایی همچون چهلستون، مسجد جامع عباسی و کاخ عالی قاپو که هر کدام نمونهای درخشان از معماری دوره صفوی به شمار میروند، در کنار بخشهایی از بافت تاریخی اصفهان دچار آسیب شدهاند. برآوردهای اولیه نشان میدهد میزان خسارت وارد شده به آثار تاریخی این شهر ممکن است از ۵۰۰ میلیون دلار فراتر رود.
دامنه این آسیبها به دیگر استانهای کشور نیز رسیده است. در استان لرستان، فلکالافلاک، دژ تاریخی و نماد شهر خرمآباد که قرنها بر فراز شهر ایستاده و میزبان موزههای مهمی است، در جریان این حملات آسیب دیده است.
در استان کرمانشاه نیز تکیه بیگلربیگی(یکی از بناهای شاخص تاریخی و مذهبی شهر) به همراه دبیرستان تاریخی کزازی در میان ساختمانهایی قرار دارند که از این تعرض بینصیب نماندهاند.
در جنوب کشور، استان بوشهر نیز شاهد آسیب دیدن بخشی از میراث تاریخی خود بوده است. عمارت سبزآباد و خانه تاریخی وایتهاوس در بندر باستانی سیراف، شهری که زمانی از مهمترین بنادر بازرگانی خلیجفارس به شمار میرفت، بر اثر این حملات دچار خسارت شدهاند.
همچنین در استان ایلام، موزه باستانشناسی درهشهر که یکی از مراکز مهم نگهداری آثار تاریخی منطقه محسوب میشود، از پیامدهای این حملات مصون نمانده است.
سپر آبی، نشانهای برای ایمنی میراث ملی
محسن طوسی ثانی، سرپرست اداره کل حفظ و احیای بناها، بافتها و محوطههای تاریخی با بیان اینکه حمله به آثار فرهنگی و تاریخی، پدیدهای است که ابعاد آن از یک تخریب ساده فراتر میرود و اهمیت آن به حدی است که حتی کنوانسیون لاهه را بر آن داشته مقرراتی برای حفاظت از این میراث بشری تنظیم کند، به ما میگوید: تجربه جنگ تحمیلی هشت ساله نمونهای روشن از این واقعیت است. در این جنگ، بسیاری از آثار تاریخی کشور ما به دلیل موج انفجار آسیب دیدند.
یکی از مشهورترین این موارد، حمله به مسجد جامع اصفهان بود که در جریان همین جنگ، با اصابت یک راکت آسیب دید.
در مناطق خوزستان و شلمچه نیز آثار فرهنگی متعددی مورد حمله قرار گرفتند؛ چه به شکل حملات مستقیم و چه به واسطه توپخانه. آثار فرهنگی و تاریخی مانند دیگر دستاوردهای بشری در جنگها آسیبپذیرند، به همین دلیل، کنوانسیون لاهه، تخریب این آثار را در زمره جنایتهای بشری میداند. این آثار، نماینده حافظه و هویت یک ملت هستند و طبق کنوانسیون، پیش از آغاز هرگونه درگیری، باید این اماکن توسط طرفین مشخص و اعلام شود تا از هرگونه ضربه و صدمه در امان بمانند.
او به سازمان یونسکو که یک نهاد بینالمللی فرهنگی، با نقش و رسالتی فراتر از مرزهای ملی است که در قلب حفظ میراث بشری ایستاده است، اشاره میکند و میافزاید: این نهاد با استناد به مجموعهای از کنوانسیونها ازجمله کنوانسیون ۱۹۷۲ و ۲۰۰۳، اعضای خود را ملزم کرده در حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی، چه در سطح جهانی و چه در سطح ملی، مسئولانه عمل کنند.
یونسکو با صدور تذکرها و دستورالعملهای ویژه، کشورها را موظف میکند در هرگونه جابهجایی، انتقال، کشف، حمله یا درگیری، الزامات حفاظتی را رعایت کنند و این آثار ارزشمند را از خطر نابودی و آسیب مصون نگه دارند. هر اقدام یا غفلت در این مسیر، نه تنها تخطی از مقررات بینالمللی است، بلکه تهدیدی مستقیم برای حافظه و هویت تاریخی ملتها محسوب میشود.
طوسی ثانی در پاسخ به این پرسش که مفهوم «سپر آبی» در حوزه حفاظت از میراث فرهنگی چیست، بیان میکند: سپر آبی یکی از مجموعههایی است که برای حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی شکل گرفته و دستورالعملهای مشخصی برای حفاظت از این میراث در زمان جنگ و تخاصمات بینالمللی تدوین کرده است.
این دستورالعملها تعیین میکنند آثار فرهنگی چگونه علامتگذاری شوند، چگونه به طرفین درگیر معرفی شده و چگونه در نقشههای پوششی مشخص شوند تا در موقعیتهای جابهجایی و انتقال اشیا، مورد حفاظت قرار گیرند و در معرض حمله نباشند. این علامتگذاری شبیه همان نشانی است که در حوزه صلیب سرخ و هلال احمر مورد استفاده قرار میگیرد و کشورهای اسلامی نیز از همان نشان بهره میبرند. هدف این نشانهها، روشن کردن فضا و اطلاعرسانی به همه طرفهای درگیری است تا حفاظت از این آثار تضمین شود. حمله به فضاهایی که طبق این کنوانسیون علامتگذاری و معرفی شدهاند، ممنوع است.
آثار تاریخی را چگونه باید محافظت کرد؟
وی اضافه میکند: دو نکته اساسی در حفاظت از آثار فرهنگی و تاریخی وجود دارد. نخست آنکه این موضوع، جنبه ابلاغیهای دارد؛ یعنی هنگامی که مکانها روشن و مشخص میشوند، رسمیت پیدا میکنند و طرفهای درگیر موظف به رعایت آن هستند. دوم، اگر کشوری بهطور عمدی به اثری که علامتگذاری و معرفی شده و حتی در فهرست ثبت جهانی قرار دارد حمله کند، این عمل باید مستندسازی شده و برای جبران خسارت، شکایت حقوقی تنظیم شود. در عین حال شیوههای جنگ امروز متفاوت از گذشته شده است.
در بسیاری از موارد، حمله به مکانهای نظامی نیاز به اعلام ندارد، اما دیگر مکانها بهویژه فضاهای فرهنگی، باید پیشاپیش اعلام شوند تا مردم و جوامع محلی از آنها خارج شوند. نمونه روشن این مسئله، مکانهای علامتگذاری شده با نشانههای امداد و نجات یا بیمارستانهاست. معمولاً در آغاز هر جنگ، نقشههای مکانهای آثار فرهنگی و تاریخی میان دو کشور مبادله میشود.
این تبادلات، میان طرفین درگیری انجام میگیرد و هر کشور، نقشههای پوششی خود را ارائه میدهد تا مکانهایی که تحت حفاظت قرار دارند، مشخص و اعلام شوند. در کشور ما، تهیه و تدوین این نقشهها بر عهده وزارت دفاع است و با دقت، مکانهای حساس فرهنگی و تاریخی مشخص میشوند تا در جریان هرگونه تخاصم، از آسیب و تخریب مصون بمانند.
به گفته سرپرست اداره کل حفظ و احیای بناها، بافتها و محوطههای تاریخی، هماکنون در حال برآورد هزینهها هستیم و شرایط بهگونهای نیست که بتوان ارقام دقیق را اعلام کرد.
او تصریح میکند: در این زمینه، دو جنبه قابل توجه وجود دارد: آسیبها و تخریبها. آسیبها شامل مواردی همچون شکستن شیشهها، خرابی گیاهان یا پنجرههاست؛ اتفاقاتی که ماهیتی جزئی دارند و قابل جبراناند. اما تخریب، زمانی رخ میدهد که آثار فرهنگی دچار آسیب جدیتری شده باشند، مانند شکستگیهای بزرگ یا صدمات اساسی به سازهها. نکته مهم آن است آثار فرهنگی آنقدر ارزشمندند که قابل قیمتگذاری نیستند.
با این حال، برآوردهای موجود، هزینههای مرمت، استحکامبخشی و حفاظت آثار را در نظر میگیرند تا این میراث ارزشمند، دوباره بتواند به نسلهای آینده منتقل شود.
طوسی ثانی خاطرنشان میکند: در مناطقی که مورد حمله قرار میگیرند، همه اقدامات باید با دقت مستندسازی شود و پیش از هرگونه مرمت، رفع خطر و ایمنسازی انجام گیرد. هماکنون همکاران ما در استانها مشغول مقاومسازی آثار هستند. بخشهایی از قطعات که از جای اصلی خود جدا شدهاند، بهطور موقت کنار گذاشته میشوند تا در مرمتهای آینده دوباره در محل اصلی خود نصب شوند. برخی المانها دچار شکست و آسیب شدهاند و لطمههای واردشده نیازمند استحکامبخشی فوری هستند تا در دوره مرمت، کارهای تکمیلی و حفاظت نهایی انجام گیرد. در حال حاضر، فعالیتها در دو سطح پیش میرود؛ نخست برآورد میزان خسارت و اجرای اقدامات اضطراری و دوم انجام اقدامات مرمتی ابتدایی برای حفظ و تثبیت آثار پیش از مرمت کامل. این روند، تضمین میکند میراث فرهنگی ما حتی در شرایط بحرانی نیز تا حد امکان حفظ شود و برای نسلهای آینده قابل دسترس باقی بماند.
متأسفانه هماکنون شرایط جوی نیز بر شدت خطرات افزوده است؛ احتمال بارش باران و برف وجود دارد و این مسئله ضرورت ایمنسازی مکانها را دوچندان میکند. اقدامات حفاظتی باید بهگونهای انجام شوند که نفوذ آب باران یا برف، آسیبها را گستردهتر نکند و هیچ بخشی از آثار دچار خسارتهای ثانویه نشود. حتی جریان باد یا آبگرفتگیهای سطحی میتواند لطمههای تازهای بر جای بگذارد.
قانون جنگل بر رفتارها حاکم شده است
محمد بهشتی، کارشناس میراث فرهنگی نیز به کنوانسیون ۱۹۵۴ میلادی که به منظور حفاظت از آثار تاریخی در برابر تهاجمات نظامی تصویب شده است، اشاره میکند و به ما میگوید: همه کشورها از جمله ۳۰ کشور اروپایی، ۱۴ کشور عربی، ۱۳ کشور آفریقایی، ۱۰ کشور آسیایی و اقیانوسیه و هشت کشور آمریکایی، عضو این پیمان هستند.
براساس این کنوانسیون، در صورت وقوع جنگ میان دو کشور، باید از هرگونه اقدام نظامی که به آثار تاریخی بهویژه آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی آسیب وارد کند، خودداری شود.
بهشتی میافزاید: ممکن است برخی کشورها مدعی شوند از وجود آثار تاریخی در یک منطقه اطلاع نداشتهاند. با این حال، عضویت در کنوانسیون ۱۹۵۴ میلادی به معنای الزام به کسب اطلاع از طریق یونسکو و سایر منابع رسمی است.
علاوه بر این، مشخصات آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی، شامل موقعیت و جزئیات کامل آنها، در سایت مرکز میراث جهانی در دسترس عموم قرار دارد، بنابراین هیچ بهانهای برای ادعای «اطلاع نداشتن» پذیرفته نیست.
از طرفی بحثهایی نیز مطرح شده که در کنار اثر تاریخی کاخ چهلستون، ساختمان استانداری اصفهان وجود دارد. اگرچه این ساختمانها هدف نظامی محسوب نمیشوند، اما کنوانسیون پیشبینی کرده نیروهای نظامی نباید در نزدیکی آثار تاریخی سنگر بگیرند یا اردو بزنند، زیرا ممکن است شلیکها یا پرتابهها بهطور تصادفی به آثار تاریخی آسیب وارد کنند. البته این پیشبینی به سال ۱۹۵۴ میلادی برمیگردد، زمانی که دقت اسلحهها کمتر بود. اما در سال ۲۰۲۶، با توجه به فناوریهای پیشرفته، ادعای خطای چند سانتیمتری شلیک دیگر بهانهای قابل قبول محسوب نمیشود و نقض کنوانسیون تلقی میشود.
او با بیان اینکه شواهد موجود حاکی از آن است که به نظر میرسد قانون جنگل بر رفتارها حاکم شده و بسیاری از قوانین بینالمللی کنار گذاشته شدهاند، عنوان میکند: نمونههایی از این روند شامل حمله به مدارس و آسیب به دیگر مراکز است. در همین حال، مقامات رژیم صهیونی ازجمله نتانیاهو اعلام کردهاند به تمامیت ارضی و آثار تاریخی کشورهای دیگر احترام میگذارند، اما رفتار عملی آنها نشان میدهد باوجود این ادعا، نگرانیها درباره رعایت تمامیت ارضی و حفاظت از میراث فرهنگی همچنان پابرجاست.
حمله به آثار جهانی، جنایت جنگی است
بهشتی معتقد است: در شرایط فعلی، دستگاههای مرتبط ازجمله وزارت میراث فرهنگی باید فعالانه به این موضوع واکنش نشان دهند. این اقدامات شامل اعتراض رسمی به یونسکو و مرکز میراث جهانی و همچنین تشکیل پروندههای حقوقی در دادگاههای بینالمللی است تا علیه افرادی که مسئول این حملات هستند، طرح شکایت صورت گیرد.
همچنین اقدامات داخلی در واکنش به حملات به آثار تاریخی باید شامل مستندسازی دقیق خسارات و آثار بهجا مانده باشد. این اسناد به عنوان مدارک قانونی ارزشمند در آینده، هنگام طرح شکایت در دادگاههای بینالمللی، مورد استفاده قرار خواهند گرفت. در شرایط کنونی، هرچه فرایند مستندسازی کاملتر و دقیقتر انجام شود، قابلیت استفاده و اثرگذاری آن در پیگیری حقوقی افزایش مییابد.
این کارشناس میراث فرهنگی خاطرنشان میکند: حمله به آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی، ماهیتی مشابه جنایت جنگی دارد و میتواند در دادگاههای بینالمللی طرح شود. علاوه بر اقدامات حقوقی، به نظر میرسد استفاده از رسانههای بینالمللی نقش مهمی در مقابله با این اقدامات دارد. فعالان فرهنگی، دانشمندان و پژوهشگران ایرانی مقیم خارج کشور میتوانند با اعتراضهای خود، رسانهها را به اطلاعرسانی و برجسته کردن این مسائل ترغیب کنند. در این چارچوب، همه ذینفعان ایرانی باید زیر پرچم کشور جمع شوند و از میراث فرهنگی و تمامیت ارضی ایران دفاع کنند. یکی از مهمترین نمادهای کیان ایران، آثار ثبت شده در فهرست میراث جهانی است و هرگونه آسیب به آنها، تهدیدی جدی برای هویت فرهنگی کشور محسوب میشود. در همین راستا، اعتراضها نباید تنها محدود به داخل کشور باشد و باید نظرات اهل فن، متخصصان و دانشمندان دیگر کشورها نیز جلب شود تا فضایی رسانهای علیه رفتارهای مغایر با قوانین بینالمللی و قانون جنگل شکل گیرد.
او در پاسخ به این پرسش که در کشورمان برنامههای حفاظت اضطراری یا صیانت در بحران داریم یا خیر، بیان میکند: براساس کنوانسیون ۱۹۵۴ میلادی، کشورهای عضو ملزم به رعایت الزامات حفاظتی خاصی برای آثار تاریخی هستند. ازجمله این الزامات، حفاظت از آثار منقول مانند آثار موجود در موزههاست. کنوانسیون پیشبینی کرده در شرایط جنگ، موزهها باید آثار خود را به مخازن امن منتقل کنند. همچنین آثاری که قابلیت انتقال ندارند، باید در محل با ایجاد پوششهای محافظ بهگونهای نگهداری شوند که در صورت وقوع انفجار یا حملات نظامی، آسیب نبینند.
نظر شما