آیت‌الله زمانی‌فرد با اشاره به برگزاری اجلاسیه سالانه شورای عالی حوزه‌های علمیه برای ترسیم نقشه راه سال آینده، کلیدواژه اصلی بیانیه «حوزه پیشرو و سرآمد» از سوی رهبر شهید انقلاب را «برون‌گرایی» دانست و بر اهمیت تأثیر حوزه در عرصه اجتماع تأکید کرد.
آیت‌الله زمانی‌فرد موضوع اصلی سخنان خود را «فقه نظامات» عنوان کرد و به تشریح چرایی و چگونگی آن پرداخت. وی با طرح دو نکته اساسی، ضرورت فقه نظام را روشن کرد: «نخست اینکه دین اسلام را دینی جامع می‌دانیم که نیازهای دنیوی و اخروی انسان‌ها را برآورده می‌کند. دوم، این جامعیت بدون تدوین نظامات اجتماعی، اقتصادی، حقوقی، بهداشتی و... تحقق نخواهد یافت». او پرسید: «چگونه دین می‌تواند ادعای غلبه بر تمدن‌ها را داشته باشد، در حالی که نظام شفاف و مدونی برای اداره جامعه ندارد؟» و نتیجه گرفت پذیرش جامعیت دین، مستلزم پذیرش ضرورت فقه نظامات است.

الزامات چهارگانه فقه نظام

وی به بخش چگونگی فقه نظام وارد شد و چهار الزام اساسی را برای اجرای آن برشمرد.
۱. تغییر رویکرد به فقه: آیت‌الله زمانی‌فرد تأکید کرد نگاه حوزه، از فقه فردی باید به سوی «فقه حکومتی و حکمرانی» متحول شود. این تحول نیازمند فرهنگ‌سازی و برگزاری گفتمان‌های گسترده در بدنه حوزه است تا فقه نظام از یک شعار به واقعیتی عملی تبدیل شود.
۲. محوریت فقه با روش جواهری: وی با اشاره به تأکیدات رهبر شهید انقلاب و بزرگان دین، خاطرنشان کرد در تدوین فقه نظامات نباید دچار التقاط شد، بلکه فقه اصیل و سنتی، به‌ویژه با روش «جواهری»، باید محور اصلی باشد تا از بیراهه رفتن جلوگیری شود.
۳. توجه به دانش‌های عقلی و نقلی در کنار فقه: الزام سوم، بهره‌گیری از مباحث کلامی، فلسفی، تفسیری و حدیثی در کنار فقه بود. آیت‌الله زمانی‌فرد بیان کرد این دانش‌ها، مبانی زیرساختی عقلانی و نگاه توحیدی لازم برای نظام‌سازی را فراهم می‌کنند و باید در کنار فقه مورد توجه قرار گیرند.
۴. توجه به داده‌های علوم تجربی و انسانی دانشگاهی: وی چهارمین الزام را سنجش و بهره‌گیری از یافته‌های پژوهش‌های دانشگاهی در علوم تجربی و انسانی دانست. او مثال زد برای تدوین نظام حقوقی، باید تجربیات جهانی در این حوزه مورد بررسی قرار گرفته و با مبانی فقهی سنجیده شود تا بهترین‌ها گزینش شوند. این امر مستلزم همکاری مشترک میان حوزه و دانشگاه است.

حرکت به سوی جامعه‌ای دینی؛ گامی فراتر از شعار

آیت‌الله زمانی‌فرد اظهار کرد اگر این چهار الزام در سال آینده مورد توجه قرار گیرد و حرکتی جدی در این مسیر آغاز شود، می‌توان به تحقق چشم‌انداز «حوزه پیشرو» و اجرای رهنمودهای رهبری جامه‌عمل پوشاند. وی تأکید کرد این تغییر رویکرد، لازمه‌ واقعی ساختن جامعه‌ای دینی و تحقق تمدن نوین اسلامی است.

موانع پیش روی فقه نظام

آیت‌الله زمانی‌فرد در ادامه سخنان خود به سه مانع اصلی در مسیر تحقق فقه نظام اشاره کرد.
۱. طولانی شدن دوره تحصیلات مقدماتی: وی معتقد است دوره تحصیلات مقدماتی در حوزه، به‌ویژه در دروس ادبیات و منطق، نباید بیش از حد طولانی شود. کوتاه‌تر شدن این دوره به معنای سطحی‌نگری نیست، بلکه باید با گزینش کتب عمیق و متناسب، فرایند یادگیری تسریع یابد تا طلاب پیش از رسیدن به دوران بازدهی، از فعالیت علمی بازنمانند. او این طولانی شدن را یکی از موانع اصلی در مسیر رسیدن به مباحث تخصصی‌تر فقه نظام دانست.
۲. پرداختن به مباحث فرعی فقهی و اصولی: آیت‌الله زمانی‌فرد پرداختن افراطی به مباحث فقهی و اصولی «فرعی» را مانعی دیگر برشمرد. او پیشنهاد داد باید مشخص شود کدام قواعد فقهی و اصولی، مانند «قاعده نفی سبیل» و «قاعده لا ضرر» که مورد تأکید رهبر شهید انقلاب نیز قرار گرفته‌اند، در تدوین فقه نظام و حکمرانی کاربرد عملی و اساسی دارند. تمرکز بر این مباحث اصلی، به جای بحث‌های تکراری در قواعد فرعی یا برخی معاملات و عبادات که جنبه کاربردی کمتری در نظام‌سازی دارند، ضروری است.
۳. نگاه فردی به فقه به جای فقه حکمرانی: مانع سوم و شاید مهم‌ترین مانع، حفظ «نگاه فردی» به فقه است. آیت‌الله زمانی‌فرد به‌شدت بر لزوم کنار گذاشتن این نگاه و اتخاذ رویکرد «فقه حکمرانی» تأکید کرد. او این نگاه فردی را که دین را منحصر به مسائل شخصی و عبادی می‌داند، مانعی بزرگ در برابر تدوین و اجرای فقه نظام خواند و با استناد به بیانات رهبری مبنی بر «حوزه سکولار نداریم»، این رویکرد را ناسازگار با هویت و رسالت حوزه دانست. وی ابعاد عبادی دین، مانند نماز و روزه را نیز دارای روح اجتماعی و سیاسی دانست که نشان‌دهنده عدم جدایی دین از سیاست است.

ضرورت رویکرد سیاسی و حکمرانی در دین

وی در تبیین بیشتر این نکته، به نماز اشاره و بیان کرد چگونه این عبادت، ضمن دارا بودن ابعاد عبادی، روح اجتماعی بودن، سیاسی بودن و فعال بودن را در انسان تقویت می‌کند. این نشان می‌دهد حتی در عبادات نیز نگاهی فراتر از فردگرایی وجود دارد. بنابراین، برای داشتن «فقه نظامات» باید رویکردی کاملاً منطبق با«فقه سیاسی» و «فقه حکمرانی» اتخاذ شود.
در پایان، آیت‌الله زمانی‌فرد ابراز امیدواری کرد با بررسی دقیق الزامات و موانع ذکر شده، فضلا و اندیشمندان حوزه به بحث و تبادل نظر پرداخته و در نهایت، فقه نظامات به نحو اکمل تدوین و در مرحله اجرا پیاده‌سازی شود تا حوزه بتواند به معنای واقعی کلمه «برون‌گرا» باشد.