ماه مبارک رمضان، موسم جانافزای تقوا و پالایش دلها و ارتقای معنوی انسان است، اما امسال، ما ایرانیان این ماه را در فضایی خاصتر تجربه میکنیم: فضای مقاومت، امید و جنگی تحمیلی و همهجانبه که جهانبینیمان را با آموزههای ایثار و پایداری دفاع مقدس پیوند میدهد. ما در این ماه با ترک بسیاری از لذات دنیوی و پایبندی به عبادات، گنجینههای ارزشمندی از فضائل و عادتهای نیکو را کسب میکنیم. اینک هر فضیلت و عادتی که از این ماه در خود ساختهایم، سرمایهای است در میدان جهاد اکبر و مصاف با دشمنان در جهاد اصغر. اما پرسش کلیدی این است: چگونه میتوان این گنج و سرمایه را حفظ کرد و در ۱۱ماه باقی سال، چراغ راه زندگی قرار داد؟ از این رو در گفتوگو با حجتالاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، پژوهشگر (سندپژوه) و کارشناس دینی در ابتدا دستاوردهای ماه مبارک رمضان بررسی و سپس به راهکارهای حفظ و حراست از میراث این ماه مبارک پرداخته شده است.
* دستاوردهای ماه مبارک رمضان
۱. تقوای الهی؛ سپر انسان مؤمن
قرآن کریم، فلسفه اصلی روزه را دستیابی به تقوا میداند: «ای کسانی که ایمان آوردهاید! روزه بر شما مقرر شده است، همان گونه که بر کسانی که پیش از شما بودند مقرر شده بود؛ شاید پرهیزگاری پیشه کنید». (سوره بقره: ۱۸۳). مهمترین دستاورد روزه «لعلّکم تتّقون» یعنی رسیدن به مقام تقواست. تقوا یعنی خودنگهداری، پرهیز از گناه و پایبندی به اوامر الهی. این دستاورد با روزهداری، کنترل خواستههای مختلف و شهوات و عبادتهای خالصانه در رمضان در جان روزهدار ریشه میدواند. تقوا سپر انسان از تیرگی فتنهها و زمینه پیروزی در آزمایشهای بزرگ است.
۲. کنترل نفس و پاکی وجود
روزه، تمرینی عملی برای مهار امیال نفسانی و پاکی وجود است. این توانایی به او قدرت میدهد تا در برابر وسوسههای مختلف مقاومت کند. طبق حدیث نبوی: «الصوم جنّة من النّار» یعنی روزه سپری است در برابر آتش گناهان؛ پرهیز از گناهان زبانی و رفتاری همراه با پاکی جسم از غذا و آشامیدنی، فرد را به طهارت درونی نزدیکتر میکند. ماه رمضان تمرین سلطه بر خواهشهای نفسانی و تبلور شعار «جهاد با نفس» است. امام باقر(ع) میفرماید: «روزه سپری است در برابر عذاب». از اینرو جسم و جان روزهدار پاکی مییابد که سرمایه او خواهد بود.
۳. اراده قوی و انضباط فردی
پایبندی به برنامه سحر، افطار، نمازهای روزانه، نماز شب و تلاوت قرآن، اراده فرد را تقویت کرده و او را به فردی منضبط تبدیل میکند. این انضباط در تمام ابعاد زندگی فردی و اجتماعی خود را نشان میدهد. برنامهریزی دقیق برای طاعات و ترک لذتهای غیرضروری از بزرگترین عادات رمضان است. امام علی(ع) میفرماید: «برترین عبادت، شکیبایی و برنامهریزی (تدبیر) است». از سویی انضباط خانوادگی و اجتماعی، ما را در جنگ رمضانِ امروز به ملتی منسجم و پیشرو بدل میکند.
۴. همدلی و شفقت بر نیازمندان
محرومیت خودخواسته از لذتهای مادی مثل گرسنگی و تشنگی کشیدن در ماه رمضان، درک عمیقتری از درد و رنج فقیران و نیازمندان به روزهدار میدهد. این همدلی؛ حس ایثار، انفاق و کمک به همنوع را در او زنده کرده و تداوم میبخشد. امام صادق(ع) میفرماید: «چون افطار کردی، تهیدستی را شاد گردان». از اینرو با تأسی به این آموزهها و توصیههای پیشوایان، همه ساله شور مهربانی و مواسات در رمضان اوج میگیرد.
۵. تلاوت و تدبر در قرآن
ماه رمضان، ماه نزول قرآن است. روزهداران در این ماه انس بیشتری با کلامالله پیدا میکنند، آن را تلاوت کرده و گاهی در معانی آن تدبر میکنند. این ارتباط، دریچهای به سوی فهم عمیقتر دین و زندگی معنوی میگشاید. پیامبر(ص) میفرماید: «رمضان شهرُ القرآن» رمضان ماه قرآن است. تلاوت و تدبر به همراه عمل، نوری پایدار بر دلهاست. که قرآن میفرماید: «إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ» (اسراء: ۹)؛ «این قرآن به استوارترین راه هدایت میکند».
۶. امید و استقامت
روزه، تمرینی برای صبر در برابر مشکلات و سختیهای زندگی است. این استقامت، سرمایهای گرانبها برای عبور از دشواریهای زندگی است. در قرآن کریم ذکر شده است: «همانا خداوند با شکیبایان است». (بقره: ۱۵۳) ماه رمضان میدان تمرین صبر در برابر هر کمبود و سختی است؛ همان صبری که اکنون در دفاع مقدس و جنگ تبلیغاتی و روانی کنونی، رمز پیروزی ملت ماست. اینک فصل امید و استقامت در جنگ رمضان است. امروز ما همواره در «جنگ رمضان»ایم؛ جایی که باید آثار رمضان را به جبهه جهاد تداوم ببخشیم. رمضان، مدرسه امید و مقاومت است.
۷. ایمان و استقامت، سلاح ملت ما
از آثار و فواید روزهداری و ایام صیام نکاتی را در بالاتر عنوان کردیم، به عنوان نکته پایانی، همزمانی ماه مبارک رمضان و تجاوز دشمنان به سرزمین ما قابل توجه است. امام خمینی(ره) فرمود: «این انقلاب، ثمره مقاومت، ایمان و صبر مردم بود که در مدرسه رمضان ساخته شد». همان گونه که رهبر و امام شهید ما به تأسی از حضرت سیدالشهدا(ع) فرمودند: «آگاه باشید که این نابکار ما را میان دو چیز قرار داده: یا کشته شدن یا خواری و ذلت و هیهات که ما زیر بار ذلت برویم». یعنی ما اهل سازش و پذیرش ذلت و ناامیدی نیستیم. امسال در جنگ رمضان مانند دوره دفاع مقدس هشت ساله، امید، استقامت و ایمان قویترین سلاح ملت ماست. عادات رمضان به ویژه روحیه جمعی دعا، مواسات و مشارکت خانوادگی، این سرمایه را تقویت کرده و جامعه را آماده هر گونه مقابله و مبارزه میکند.
* راههای حفظ میراث ماه رمضان
۱. حفظ تقوا با تداوم عبادتها
امیرالمؤمنین(ع) میفرماید: «دوام اندک عبادت، محبوبتر از عبادت بسیار و مقطعی است». از این رو نماز اول وقت را ملتزم باشیم؛ سعی کنیم نمازهای روزانه را در اول وقت و با حضور قلب بخوانیم. این خود، تمرینی برای حفظ ارتباط با خداست. همواره ذکر و یاد خدا را داشته باشیم؛ حتی دقایقی در روز را به ذکر و یاد خدا اختصاص دهیم. تلاوت قرآن را ادامه دهیم؛ حداقل روزی یک صفحه یا چند آیه از قرآن را تلاوت کنیم و سعی در تدبر در معنای آن داشته باشیم.
۲. مدیریت نفس در طول سال
با گرفتن روزه مستحبی آثار روزه ماه مبارک را صیانت کنیم؛ روزهایی مانند دوشنبه و پنجشنبه یا سه روز در هر ماه (ایام البیض)، به حفظ آثار و قوای روزهداری کمک میکند. کنترل نگاه و زبان را جدی بگیریم؛ همان طور که در رمضان تمرین کردیم، نگاههای حرام و سخنان بیهوده و غیبت را ترک کنیم. پرهیز از افراط و کنترل نفس را یک اصل بدانیم و از پرخوری در ایام غیرروزه و زیادهروی در لذایذ دنیوی پرهیز کنیم.
۳. تقویت انضباط فردی
برنامهریزی روزانه پس از ماه مبارک لازم است؛ برای کارهای روزمره، شغلی، تحصیلی و عبادی خود برنامهریزی داشته باشیم و به آن پایبند بمانیم. سحرخیزی را ادامه دهیم حتی اگر روزه نیستیم، سعی کنیم سحرخیزی را حفظ کنیم. این زمان، فرصت مغتنمی برای عبادت و آرامش است.
۴. ادامه مسیر انفاق و همدلی
پس از ماه مبارک حتی اندک، ولی مداوم به نیازمندان کمک کنیم. حس همدلی به وجود آمده در رمضان را نباید فراموش کنیم و در حد توان، به دیگران خدمت و گرهی از کارشان باز کنیم. نذورات، صدقات، حمایت از نیازمندان را نه فقط در رمضان بلکه بهعنوان یک سبک زندگی خانوادگی در طول سال داشته باشیم که امام صادق(ع) فرمود: «إِنَّ اللهَ فِی عَوْنِ الْعَبْدِ مَا کَانَ الْعَبْدُ فِی عَوْنِ أَخِیهِ»؛ «همانا خداوند یار بنده است، تا وقتی که بنده یار برادر (دینی) خود باشد». برای تداوم عادتهای نیک رمضان میتوان مشارکت در طرحهایی همچون اطعام ساده، صندوقهای خانوادگی یا محلهای و انفاق و پویشهای کمک به نیازمندان را نمونهای عملی دانست.
۵. حفظ انس با قرآن
تدبر و عمل به قرآن را سرلوحه زندگیمان قرار دهیم؛ تنها به تلاوت بسنده نکنیم، سعی کنیم مفاهیم قرآن را درک کرده و در زندگی خود پیاده کنیم. در صورت امکان، بخشی از قرآن را حفظ کنیم و روزانه به مرور آن بپردازیم. جوانان میتوانند نقش ویژهای در استمرار دستاوردهای معنوی رمضان داشته باشند؛ از شرکت در اردوهای جهادی تا راهاندازی فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی که سهم مهمی در ساختن آینده جامعه دارند.
۶. تمرین مداوم صبر و شکر
در مواجهه با سختیها و مشکلات، صبر را پیشه کنیم و بدانیم این سختیها نیز از جانب خداست و فلسفهای دارد. شکرگزاری در همه حال: برای نعمتهایی که در طول سال داریم، چه کوچک و چه بزرگ، شاکر باشیم. خداوند میفرماید: «لئن شکرتم لأزیدنّکم» (ابراهیم: ۷)؛ «اگر شکرگزاری کنید، البته نعمتم را بر شما افزون خواهم کرد». یعنی اگر بر دستاوردها و نعمتها شکرگزار باشیم، خداوند فزونی خواهد داد. البته باید هوشیار بود که گاه پُر شدن روزها از کار و مشغله، غفلت، عادت، یا فضای مجازی موجب کمرنگ شدن فضائل رمضان در طول سال میشود که با یادآوری و مراقبه روزانه میتوان از این آسیبها فاصله گرفت.
۷. میراث معنوی برای هر روزی که مباداست
به عنوان نکته پایانی و جمعبندی میتوان گفت ماه رمضان، وزش نسیم رحمت الهی است که جانها را طراوت میبخشد. اما زیبایی این ماه در تداوم آن در طول سال است. عادتهای نیکویی که در این ماه کسب میکنیم، اگر با برنامه و انگیزه ادامه یابند، نه تنها زندگی ما را در این دنیا بهبود میبخشند، بلکه توشهای گرانبها برای سرای آخرت خواهند بود. رمضان، ذخیره معنوی برای ۱۱ماه استقامت است؛ ماهی که خوبیها، عادات نیک و قدرت معنوی به ارمغان میآورد. اگر این دستاوردها را مراقبت کنیم، از رمضان تا رمضان هم در زندگی فردی و هم در دفاع از اعتقادات و هویت ملی و دینی خود، پیروز خواهیم بود. بیاییم هر کدام یک دستاورد و عادت نیکوی رمضان را برای همه سال، به صورت فردی یا جمعی استمرار دهیم؛ این اقدام، نه تنها زندگی ما بلکه جامعهمان را زیباتر، پویاتر و پر از امید و معنویت خواهد کرد.
نظر شما