کتابخانه آستان قدس رضوی بهعنوان یکی از کهنترین و غنیترین کتابخانههای جهان اسلام، در طول سدههای متمادی همواره محل تجمیع و صیانت از میراث مکتوب شیعه و جهان اسلام بوده است. این کتابخانه ملجأ نفایس نسخههای خطی، آثار چاپ سنگی و سربی، اسناد تاریخی و منابع مرجع است که بخش قابل توجهی از آنها حاصل سنت ستوده وقف و اهدای آثار از سوی علما، محققان، شخصیتهای فرهنگی و ارادتمندان به ساحت قدسی حضرت ثامنالحجج(ع) است. در میان واقفان و اهداکنندگان برجسته این گنجینه، حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(مدظلهالعالی) جایگاهی ممتاز و مثالزدنی دارند؛ بهگونهای که از ایشان بهعنوان یکی از بزرگترین واقفان و اهداکنندگان آثار به کتابخانه این آستان مقدس یاد میشود. مجموعه آثار اهدایی معظمله که شامل طیفی گسترده از منابع مکتوب، اسناد و آثار تخصصی در حوزههای مختلف علوم اسلامی و انسانی است، بر غنا و تنوع محتوایی کتابخانه افزوده و الگویی عینی از پیوند میان رهبری دینی، فرهنگ وقف و پاسداشت میراث علمی در جامعه اسلامی را به نمایش گذاشته است.
رونمایی از نسخه خطی «الحبل المتین فی احکام الدین» تنها بهانهای است برای بازخوانی یک کارنامه درخشان فرهنگی؛ کارنامهای که در آن حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) با اهدای هزاران اثر نفیس، نام خود را بهعنوان بزرگترین واقف کتابخانه رضوی تثبیت کردند. در این گزارش، ضمن بررسی این اثر فقهی ارزشمند، به نقش کلیدی این هدایای ماندگار در صیانت از تمدن اسلامی و تقویت بنیه پژوهشی این آستان نورانی پرداختهایم.
رونمایی از نسخه الحبل المتین فی احکام الدین
در دویست و هشتاد و پنجمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی، از نسخه خطی «الحبل المتین فی احکام الدین» اهدایی رهبر شهید(ره) به کتابخانه رضوی، رونمایی شد. این برنامه ۱۸ فروردین ۱۴۰۵ و همزمان با ایام شهادت حضرت آیتالله العظمی امام سیدعلی حسینی خامنهای(ره)،
با حضور حجتالاسلاموالمسلمین سید جلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و جمعی از مدیران، کارشناسان و محققان این آستان مقدس و علاقهمندان، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، برگزار شد. نسخه الحبل المتین فی احکام الدین تألیف شیخ بهایی در موضوع فقه است که در سال۱۰۱۰ هجری قمری، به زبان عربی و به خط نسخ ۲۱ سطری، در ابعاد ۲۶/۵ سانتیمتر در ۱۶/۷ سانتیمتر کتابت و در شهریور ۱۳۸۷ توسط رهبر شهید(ره) به کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی اهدا شده است. در مجموع هزار و ۹۵۰ نسخه خطی از آثار شیخ بهایی در کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد. همچنین از ۱۱۶ نسخه خطی از کتاب الحبل المتین فی احکام الدین در کتابخانههای کشور نگهداری میشود که ۳۵ نسخه آن در کتابخانه این آستان مقدس وجود دارد.
دغدغه رهبر شهید در زمینه حفظ میراث فرهنگی
محمدکاظم رحمتی، استاد دانشگاه تهران در این مراسم اظهار کرد: کتابخانههای شخصی برخی از علما در طول تاریخ از بین رفته است. در این میان، مجموعه آثار اهدایی حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) به کتابخانه حرم مطهر رضوی که بخشی از آنها حاصل خریداری کتابخانههای شخصی علماست، روایتگر دغدغه رهبر شهید(ره) در زمینه حفظ میراث فرهنگی علماست. وی در ادامه، درباره نسخه خطی الحبل المتین فی احکام الدین که در این برنامه از آن رونمایی شد، گفت: در این نسخه، چندین یادداشت تملک بدون تاریخ به چشم میخورد. همچنین این اثر، رقم کاتب ندارد؛ اما بهنظر میرسد در قزوین کتابت شده است.
رحمتی با ذکر نتایج پژوهشهای خود با محوریت یادداشتهای تملک موجود در این اثر، روایت جابهجایی این نسخه در شهرهای مختلف در گذر زمان را بیان کرد. وی تصریح کرد: این نسخه، سبک نگارش خاصی دارد و برای فهم بهتر آن باید به کتاب دیگری از شیخ بهایی با عنوان «مشرق الشمسین» مراجعه کرد که با بررسی مقدمه آن میتوان به مبانی حدیثی شیخ بهایی پی برد.
استاد دانشگاه تهران افزود: سالها پیش، کتاب حبل المتین فی احکام الدین توسط آستان قدس رضوی تصحیح و چاپ شده و محققان امکان دسترسی به نسخه چاپی آن را دارند. وی همچنین مطالبی با محوریت تاریخ زندگی شیخ بهایی و پدرش، جایگاه کتابخانه آستان قدس رضوی و وجود نسخههای خطی و قرآنی نفیس در این کتابخانه را بیان کرد.
رهبر شهید؛ بزرگترین اهداکننده آثار خطی
همچنین رمضانعلی ایزانلو، مدیر مخطوطات آستان قدس رضوی در این برنامه از رهبر شهید(ره) بهعنوان بزرگترین واقف و اهداکننده آثار به کتابخانه این آستان مقدس نام برد و گفت: از تیر ۱۳۶۹ تا بهمن سال گذشته، ۱۳ هزار و ۱۵۷ جلد منبع خطی در ۸۰ نوبت توسط حضرت آیتاللهالعظمی امام سیدعلی خامنهای(ره) به کتابخانه حرم مطهر رضوی اهدا شده است. وی به اهدای ۴هزار و ۳۶۵ جلد کتاب چاپهای سنگی، سربی و افست نیز توسط رهبر شهید(ره) به کتابخانه آستان قدس رضوی اشاره و اضافه کرد: این مجموعه آثار از نظر تاریخ کتابت، محتوا و هنرهای کتابآرایی نیز نفاست خاصی دارند. ایزانلو ادامه داد: بیش از ۱۰ هزار نسخه مجموعه اهدایی قائد شهید(ره) توسط فهرستنویسان برجسته در قالب ۱۱ عنوان و چهار مجلد در این کتابخانه، فهرستنویسی شده است.
وی تصریح کرد: این فهارس نسخههای خطی بهصورت موضوعی تهیه و در بیش از ۳۵ موضوع فهرست شده و میتواند راهگشای فعالیتهای پژوهشی محققان باشد. همچنین تهیه یک یا دو جلد فهرست الفبایی نسخههای این مجموعه نیز در حال پیگیری و انجام است.
وجود آثار ارزشمند در حوزه ادبیات فارسی
مدیر مخطوطات آستان قدس رضوی گفت: بیشتر این آثار اهدایی به زبانهای فارسی، عربی و اردو است. در این میان، آثار ارزشمندی در حوزه ادبیات فارسی در میان این نسخههای خطی اهدایی رهبر شهید(ره) وجود دارد. وی افزود: این مجموعه آثار شامل نسخههای اهدایی به حضرت آیتالله العظمی امام خامنهای(ره) بوده و یا نسخههایی است که ایشان خریداری کردند؛ اما دست خود نگه نداشته و آنها را به کتابخانه آستان قدس رضوی اهدا کردند. ایزانلو اظهار کرد: برخی از این نسخههای خطی دارای تقریظها و یادداشتهایی از رهبر شهید(ره) است که در ۱۳نسخه آن به یقین امضای ایشان قابل مشاهده است. همچنین سه یادداشت در دفتر یادبود کتابخانه آستان قدس رضوی از رهبر شهید(ره) مربوط به سالهای ۱۳۶۷، ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ به یادگار باقی مانده است. وی با تأکید بر اینکه یادداشتهای رهبر شهید(ره) در این نسخههای خطی اهدایی دربردارنده اطلاعات ارزشمندی
در سه حوزه نسخهشناسی، کتابشناسی و رجالشناسی است، خاطرنشان کرد: نگاه ویژه قائد شهید(ره) در حوزه صیانت از آثار فرهنگی باید بهطور جداگانه مورد بررسی قرار گیرد.
نظر شما