وقتی نام مبارک امام رضا(ع) میآید، ذهنها به سمت صحن و سرا و زیارت پر میکشد؛ اما آیا تا به حال به این فکر کردهاید که خورشید هشتم(ع) در روزگار سخت مدینه و مرو، چگونه سفره مردم را مدیریت میکرد؟ شعار سال، یعنی «اقتصاد مقاومتی در سایه وحدت و امنیت ملی» شاید در نگاه اول عبارتی اداری به نظر برسد، اما وقتی آن را در ترازوی سیره رضوی میگذاریم، به یک سبک زندگی شگفتانگیز میرسیم. امام رضا(ع) فقط امام دعا و زیارت نبود؛ او امامی بود که بیل به دست میگرفت، در بازار نظارت میکرد و به ما آموخت که چگونه میتوان حتی در اوج فشارهای سیاسی و اقتصادی، کمر فقر را شکست.
در گفتوگوی پیش رو، آقای دکتر محمدجواد توکلی، عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) با نگاهی تازه و کاربردی، لایههای پنهان مدل اقتصادی امام رضا(ع) را بازخوانی میکند تا ببینیم چگونه میتوان از بنبستهای معیشتی امروز به سلامت عبور کرد. اگر میخواهید بدانید چرا امام(ع) حتی از دور ریختن یک میوه نیمخورده برآشفت و چگونه این نگاه، امنیت ملی ما را تضمین میکند، این گفتار را از دست ندهید.
تولید حداکثری؛ از مزرعه مدینه تا سنگر استقلال ملی
دکتر توکلی در ابتدای این بحث، با تبیین زیربنای فکری امام هشتم(ع) در حوزه معیشت تصریح میکند: سبک زندگی اقتصادی امام رضا(ع) بر سه پایه استوار است که نخستین و حیاتیترین آنها تولید حداکثری است. ایشان برخلاف برخی تصورات زاهدانه که کار را با معنویت در تضاد میبینند، کار و تلاش را عین عبادت میدانستند.
وی با اشاره به فعالیتهای میدانی حضرت یادآور میشود: امام رضا(ع) شخصاً در زمینهای اطراف مدینه به کشاورزی میپرداختند و این پیام را به تاریخ مخابره کردند که تولید، پایه اصلی عزت است. ایشان در روایتی تکاندهنده، جایگاه کسی را که برای تأمین معاش خانوادهاش تلاش میکند، ارتقا داده و میفرمایند: «آن که با کار و کوشش، در جستوجوی مواهب زندگی برای تأمین خانواده خویش است، پاداشی بزرگتر از مجاهدان راه خدا دارد» (تحفالعقول، ص ۸۰۸).
عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در ادامه تحلیل خود خاطرنشان میکند: این نگاه تولیدمحور، نخستین گام برای تحقق امنیت ملی است؛ چرا که جامعهای که تولید ندارد، ناگزیر از وابستگی است و وابستگی، امنیت را به حراج میگذارد. امام در توصیهای به احمد بن ابینصر بزنطی، بر استمرار این حرکت تأکید کرده و میفرمایند: «طلب و کوشش را برای بدست آوردن امکانات زندگی از دست نده» (الحیات، ج ۶، ص ۴۶۸). این امر یعنی در منطق رضوی، تنبلی اقتصادی یک ضدارزش ملی و دینی محسوب میشود.
اعتدال در مصرف؛ مرز میان رفاه پایدار و سقوط اقتصادی
توکلی در پاسخ به این پرسش که چگونه میتوان میان رفاه و مقاومت توازن برقرار کرد، ابراز میکند: رکن دوم سیره رضوی، مصرف اعتدالی است. امام(ع) معتقد بودند اقتصاد مقاومتی از مسیر مدیریت صحیح هزینهها میگذرد. ایشان همواره بر قناعت و میانهروی تأکید داشتند و این اصل را نه فقط برای زمان فقر، بلکه برای دوران توانگری نیز لازم میشمردند.
وی با استناد به آموزههای قرآنی در کلام امام هشتم(ع) عنوان میکند: حضرت در پاسخ به سؤالی درباره چگونگی تأمین مخارج خانواده، به آیه ۶۷ سوره فرقان تمسک جسته و فرمودند مخارج باید «قوام» داشته باشد؛ یعنی حد وسط میان دو روش ناپسندِ اسراف و سختگیری (سفینة البحار، ج ۲، ص ۶۲۲). از نظر امام، مصرف بیرویه همان تضییع اموال است که خداوند از آن بیزار است: «إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ... إِضَاعَهَ الْمَالِ» (تحفالعقول، ص ۸۰۴).
این پژوهشگر حوزه اقتصاد اسلامی با ذکر روایتی از برخورد امام(ع) با اتلاف منابع اضافه میکند: حساسیت امام رضا(ع) بهقدری بود که حتی دور انداختن میوه نیمخورده را برنمیتابیدند و به غلامان نهیب میزدند که اگر شما بینیازید، کسانی هستند که به آن محتاجاند؛ پس آن را به نیازمند برسانید (معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، ص ۱۵۵). این رفتار، دقیقاً همان مدیریت منابع است که در اقتصاد مقاومتی برای مقابله با تحریمها به آن نیاز مبرم داریم.
عدالت و انفاق؛ نخ تسبیح وحدت و انسجام اجتماعی
توکلی در بخش دیگری از این گفتوگو، پیوند میان سیره اقتصادی و وحدت ملی را تبیین کرده و میگوید: رکن سوم، انفاق مازاد درآمد است. در نگاه امام رضا(ع) ثروت نباید در دست عدهای خاص محبوس شود. ایشان انحصارطلبی و زراندوزی را عامل شکاف طبقاتی و درنهایت فروپاشی وحدت ملی میدانستند.
وی با کالبدشکافی ریشههای روانی انباشت ثروت از منظر امام هشتم(ع) خاطرنشان میکند: حضرت فرمودهاند مال فراوان جمع نمیشود مگر با پنج خصلت زشت: بخل شدید، آرزوی دراز، حرص غالب، قطع رحم و مقدم داشتن دنیا بر آخرت(خصال، ج ۱، ص ۴۱۱). در مقابل این رذائل، امام(ع) الگوی مواسات را ارائه میدهند. ایشان معتقد بودند بهترین زندگی متعلق به کسی است که دیگران را در معاش خود شریک کند(مسند الامام الرضا(ع)، ج ۲، ص ۳۱۵).
وی با اشاره به نامه تاریخی امام رضا(ع) به فرزندشان امام جواد(ع) تشریح میکند: امام(ع) در آن نامه تأکید میکنند از در بزرگ رفتوآمد کن تا دستت به نیازمندان برسد و از فقر نترس؛ چرا که خداوند پشتیبان انفاقکنندگان است(کافی، ج۴، ص۴۳). این روحیه انفاق سبب میشود لایههای محروم جامعه احساس تنهایی نکنند و همین احساس عدالت، بزرگترین ضامن وحدت ملی در برابر فشارهای خارجی است.
حکمرانی اقتصادی و ضرورت همسطحی با طبقات ضعیف
عضو هیئتعلمی مؤسسه امام خمینی(ره) در پاسخ به سؤالی درباره نقش کارگزاران در این مدل اقتصادی اظهار میکند: امام رضا(ع) استانداردی طلایی برای مدیران جامعه اسلامی تعریف کردهاند. ایشان میفرمایند اگر کسی زمام جامعه را در دست بگیرد، باید در خوراک و لباس با پایینترین طبقات زندگی کند و شب و روز برای سامانیافتن زندگی مردم بکوشد. این همسطحی، شکاف میان ملت و حاکمیت را پر کرده و امنیت ملی را به معنای واقعی کلمه تضمین میکند.
وی در تبیین ضرورت تخصص در مدیریت اقتصادی خاطرنشان میکند: امام(ع) سپردن کارها به افراد ناآگاه و سفیه را از عوامل نابسامانی و فقر میدانستند(عیون اخبارالرضا، ج ۲، ص ۱۲۶). در اقتصاد مقاومتی، اگر تخصص با امانتداری گره نخورد، منابع ملی تضییع میشود. ایشان با قاطعیت میفرمودند: «انسان امین به تو خیانت نمیکند، بلکه تو هستی که به خائن اعتماد کردهای» (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۹۹).
دکتر توکلی در جمعبندی نهایی این گفتوگو ابراز میکند: سبک زندگی اقتصادی رضوی، یک منظومه منسجم است. پرکاری، قدرت تولید را بالا میبرد، مصرف اعتدالی از هدررفت منابع جلوگیری کرده و انفاق، عدالت را برقرار میکند. رعایت این سه اصل، جامعه را به چنان مقاومتی میرساند که هیچ تحریمی توان شکستن وحدت ملی آن را نخواهد داشت. این همان مسیری است که کارایی و عدالت را به هم میرساند و سایه امنیت را بر سر کشور پایدار میکند.
نظر شما