رأی اخیر یک نهاد داوری مستقل وابسته به سازمان بین‌المللی کار (ILO) به نفع «برندن ویلَن»، بازرس پیشین سازمان منع سلاح‌های شیمیایی (OPCW)، بار دیگر پرونده حمله ادعایی شیمیایی در شهر دوما در آوریل ۲۰۱۸ را به مرکز توجه بازگردانده است. بر اساس این حکم، سازمان منع سلاح‌های شیمیایی موظف به پرداخت خسارت به این بازرس شده است؛ فردی که پس از طرح تردید درباره روایت رسمی حمله، از سوی سازمان خود با محدودیت و بدنام‌سازی مواجه شد.

این پرونده از همان ابتدا یکی از حساس‌ترین نقاط اختلاف در روایت جنگ سوریه بود. این پرونده به یکی از حساس‌ترین نقاط اختلاف در روایت غرب از جنگ سوریه بازمی‌گردد. در زمان حادثه، تصاویر منتشرشده از دوما شامل اجساد و نشانه‌هایی از یک حمله شیمیایی، به‌سرعت به ادعای استفاده از گاز سارین یا کلر نسبت داده شد و برخی نهادهای غربی و گروه‌های مخالف دولت سوریه، مسئولیت آن را متوجه دولت بشار اسد دانستند. در واقع این گزارش‌ها، به یکی از عوامل آغاز حملات موشکی آمریکا، بریتانیا و فرانسه علیه اهدافی در سوریه تبدیل شد.

با این حال، یافته‌های اولیه تیم حقیقت‌یاب سازمان منع سلاح‌های شیمیایی به رهبری ویلَن، تصویر پیچیده‌تری ارائه کرد. آزمایش‌های خونی و محیطی وجود سارین را تأیید نکرد و بررسی‌ها به سمت احتمال استفاده از کلر رفت، اما یک گزارش سم‌شناسی در ژوئن ۲۰۱۸ اعلام کرد علائم قربانیان با اثرات کلر نیز همخوانی ندارد. این گزارش تأکید کرد که الگوی مرگ و نشانه‌هایی مانند کف کردن دهان با سناریوی حمله شیمیایی سازگار نیست.

از تناقض فنی تا احتمال صحنه‌سازی

در ادامه، یک بررسی مهندسی مستقل در سال ۲۰۱۹ نشان داد آسیب‌های واردشده به سیلندرهای زردرنگ با فرض سقوط از بالگرد همخوانی ندارد. نبود آثار برخورد با میلگردهای فلزی و وضعیت غیرعادی سیلندرها این فرض را تقویت کرد که این اشیا ممکن است به‌صورت دستی در محل قرار داده شده باشند، نه اینکه از هوا پرتاب شده باشند.

این نتیجه، همراه با گزارش‌هایی درباره صحنه‌های بیمارستانی، بحث «احتمال صحنه‌سازی» را وارد پرونده کرد. برخی تحلیل‌ها و یک بررسی رسانه‌ای مستقل نیز ادعا کردند که صحنه‌های درمان قربانیان در بیمارستان محلی می‌تواند ساختگی بوده باشد؛ موضوعی که اگر درست باشد، روایت اولیه حمله شیمیایی را به‌طور جدی زیر سؤال می‌برد و حتی احتمال استفاده از اجساد به‌عنوان بخشی از یک سناریوی تبلیغاتی را مطرح می‌کند.

بر اساس این یافته‌ها، این احتمال مطرح شد که صحنه حمله ممکن است توسط گروه‌های مخالف سوریه صحنه‌سازی شده باشد. برخی گزارش‌ها حتی ادعا کردند تصاویر بیمارستانی که در آن کودکان با آب شست‌وشو داده می‌شوند نیز ساختگی بوده است. یک تهیه‌کننده بی‌بی‌سی نیز اعلام کرد که پس از بررسی‌ها، به این نتیجه رسیده که آن صحنه‌ها «قطعا صحنه‌سازی شده‌اند».

با وجود این شواهد، نسخه نهایی گزارش سازمان منع سلاح‌های شیمیایی در سال ۲۰۱۹ نتیجه گرفت که «دلایل کافی برای احتمال استفاده از مواد شیمیایی وجود دارد»، بدون آنکه همه یافته‌های فنی اولیه به‌طور کامل منعکس شود. ویلَن بعداً اعلام کرد گزارش او دستکاری شده و بخش‌هایی از شواهد حذف شده‌اند.

در نهایت، رأی دادگاه کار بین‌المللی کار در سال ۲۰۲۶ به نفع ویلَن، نه‌تنها او را تبرئه کرد، بلکه بار دیگر این پرسش را برجسته ساخت که چگونه داده‌های فنی در مسیر تدوین یک روایت رسمی تغییر مسیر داده‌اند؛ پرسشی که همچنان پرونده دوما را در مرکز یکی از مناقشه‌برانگیزترین روایت‌های جنگ سوریه نگه داشته است.

روایتی از سلاح‌های شیمیایی در خدمت تغییر رژیم

در ادامه پرونده دوما، برخی تحلیل‌ها این حادثه را نه صرفاً یک رویداد میدانی، بلکه بخشی از یک مناقشه بزرگ‌تر بر سر «روایت‌سازی جنگ سوریه» می‌دانند. بر اساس این دیدگاه، دستکاری در گزارش داخلی بازرس OPCW و سپس حذف یا تغییر بخشی از یافته‌های فنی، این ادعا را تقویت کرده که نتیجه‌گیری رسمی درباره نقش دولت سوریه در حمله شیمیایی ۲۰۱۸ محل تردید بوده است.

در متن این روایت، به پیشینه ادعای حملات شیمیایی در سوریه نیز اشاره می‌شود؛ از جمله حمله غوطه در اوت ۲۰۱۳ که به گروه‌های مسلح مخالف دولت نسبت داده شده و در آن صدها غیرنظامی کشته شدند. این حادثه در شرایطی رخ داد که پیش‌تر، باراک اوباما در سال ۲۰۱۲ استفاده از سلاح شیمیایی را «خط قرمز» اعلام کرده بود و احتمال مداخله نظامی مستقیم آمریکا را مطرح کرده بود، هرچند این مداخله در نهایت لغو شد.

در ادامه جنگ، برخی گروه‌های مخالف دولت سوریه و متحدان آن‌ها به انجام حملاتی با ادعای شیمیایی متهم شده‌اند که هدف آن‌ها، در این روایت، جلب مداخله نظامی غرب عنوان می‌شود. در همین چارچوب، نام عملیات مخفی «Timber Sycamore» نیز مطرح می‌شود؛ برنامه‌ای منتسب به سیا که از سال ۲۰۱۱ با همکاری برخی کشورها برای حمایت از مخالفان مسلح دولت سوریه آغاز شد.

بر اساس این چارچوب تحلیلی، جنگ سوریه طی ۱۴ سال منجر به کشته شدن حدود ۶۰۰ هزار نفر، آوارگی میلیون‌ها نفر و تخریب گسترده زیرساخت‌های شهری شد. در نهایت نیز در دسامبر ۲۰۲۴، گروه هیئت تحریر الشام (HTS) کنترل دمشق را به دست گرفت و تغییر قدرت سیاسی در سوریه رقم خورد.