هوای حرم، همیشه بخشی از خاطره زیارت است؛ نسیمی که در رواقها میپیچد و آرامش را بر جان زائر مینشاند. اما در پشت این خنکای مطبوع، دهها دستگاه هواساز سالخورده سالهاست نفس میکشیدند و بخشی از آنها دیگر توان همراهی، نداشتند. لولههایی که زنگزده و پوسیده بودند، کانالهایی که فرسوده شده بودند، و جریان هوایی که گاه در رواق حضرت معصومه (س) بیش از اندازه میوزید و گاه در دارالسلام و دارالسیاده کم میآمد، نشانههای یک خستگی دیرین در تأسیسات قلب حرم بود.
از سال ۱۴۰۱، طرحی آغاز شد تا این قلب دوباره جان بگیرد. پروژهای که شاید در ظاهر فنی و خشک بنماید، اما در حقیقت خدمتی بود به آرامش زائر با مشارکت روزانه حدود ۶۰ نفر نیرو و در مساحتی بیش از ۱۱ هزار مترمربع؛ تلاشی برای آنکه هیچگاه فضای زیارت، حتی برای لحظهای، از نسیم خنک یا هوای گرم مطبوع خالی نماند.
دم تازه برای رواقها
در قالب این عملیات باهدف گردش هوای بهتر، هوارسانی یکنواخت و افزایش ظرفیت هوادهی در رواقهای محدوده مرکزی حرم مطهر تصمیم بر افزایش دستگاههای هواساز گرفته شد. برایناساس ۲۱ سکو بر بامهای این محدوده ساخته شد و ۱۳ هواساز جدید و ۸ هواساز فعلی با انجام تعمیرات جزئی و تغییر موقعیت بر روی آنها جای گرفت. همچنین ۱۰ هواساز قدیمی که عمر مفیدشان به سر رسیده بود، از مدار خارج شد.
موقعیتیابی دستگاههای هواساز نیز بهگونهای صورت گرفت که حداکثر بهرهوری در تهویه رواقهای اطراف روضه منوره حاصل شود. موقعیت نصب دستگاههای جدید بر روی بام شبستانهای علوی، نجفآبادی، رواق دارالولایه و مسجد گوهرشاد است.
کنترل بر روی تنظیم میزان هوادهی و جریان نامنظم هوادهی دررواقها و همچنین انجام دستی تنظیم دما و جریان هوا، بر اساس گزارشهای میدانی خدام از دیگر معضلات پیش روی سیستم هوادهی رواقهایی محدوده مرکزی حرم حضرت شمس الشموس (ع) بود.
همین امر باعث شده بود در برخی از رواقها مانند رواق حضرت معصومه (ص) جریان هوادهی در بعضی از بخشهای آن بیش از اندازه و در محدوده دیگری از آن کمتر از میزان موردنیاز باشد.
همچنین تا پیشازاین به دلیل اشتراک دستگاههای هواساز بین رواقها امکان کنترل جداگانه میزان هوادهی و تنظیم دما بهصورت اختصاصی برای هر رواق امکانپذیر نبود.
باتدبیر اندیشه شده برای حل این معضل روی همه دستگاههای هواساز، ۲۶۸ حسگر دما و کنترل کیفیت هوا نصب شد تا برای نخستینبار سیستم تهویه رواقها هوشمندانه تنظیم شود و با اتصال به سیستم هوشمند BMS و استفاده از VAV Box(Variable Air Volume Box)، امکان مدیریت دقیق دما و جریان هوا فراهم شود و هر رواق و شبستان متناسب با شرایط خود، هوای اختصاصی دریافت کند.
در همین راستا، در برخی از رواقها نیز تعداد کانالها در داخل داکتهای موجود و دریچههای هوادهی (۲۵ دریچه جدید) افزایش پیدا کرد و بیش از ۱۰۰۰ مترمربع لوورهای فلزی (دیوارههایی با قابلیت تبادل هوا) در رواقهای مدنظر اجرا شد.
کنترل دقیق دما در قلب حرم رضوی
اما یکی از حساسترین بخشهای این پروژه، محدودهٔ نورانی روضه منوره است؛ جایی که قلب تپندهٔ حرم مطهر و محل اجتماع بیوقفهٔ زائران عاشق به شمار میآید. تراکم بالای جمعیت در این نقطه و اهمیت ویژهٔ آن، ضرورت توجهی دقیقتر به ایجاد فضایی آرام و دلپذیر را دوچندان کرده است.
برای حفظ آرامش و آسایش زائران، سامانهای نوین از دو مدار مستقل آب گرم طراحی و اجرا شد؛ مدار ۷۰ درجه برای روزهای سخت زمستانی که سرما به اوج میرسد و نیاز به گرمای پرقدرت احساس میشود، و مدار ۵۰ درجه برای شرایط عادیتر، زمانی که حضور پرشور زائران خود گرمایی طبیعی به فضا میبخشد.
این دو مدار بهصورت هوشمند و مکمل، با فرمان سنسورهای دقیق و سیستم کنترل مرکزی، وظیفهٔ خدمترسانی را بر عهده دارند.
نتیجهٔ این هماهنگی آن است که در دل ازدحام زائران، نه نوسان شدید دما خللی در حال زیارت ایجاد میکند و نه سرمای ناگهانی یا گرمای طاقتفرسا، صفای حضور در جوار امام رئوف (ع) را میکاهد.
بهاینترتیب، در هر ساعت از شبانهروز، زائران میتوانند با آرامشی بیشتر، دل به زیارت بسپارند و در هوایی مطبوع، زمزمههای عاشقانهٔ خود را در کنار مضجع شریف حضرت رضا (ع) نجوا کنند.
نوسازی زیرساختهای تأسیساتی
خوردگی لولههای آب و وضعیت نامناسب تأمین آب گرم و سرد برای هواسازها و پوسیدگی کانالکشیها نشان میداد، لولههای پوسیده آب و کانالهای فرسوده که عملکرد سیستم تهویه را مختل کردهاند دیگر جایگاهی ندارند؛ ۶ هزار متر کانال قدیمی جمعآوری و ۷ هزار متر کانالکشی تازه با عایقبندی دقیق جهت افزایش ظرفیت بهرهبرداری جایگزین شد.۴۵۰۰ متر لوله فولادی سرمایش و گرمایش و ۲ هزار متر لوله پلیمری نو نیز کشیده شد.
کابلها و سینی کابلهایی که پیشازاین در سطح بام در معرض نزولات جوی و بهصورت نامنظم پخش بود، ساماندهی شد و ۴۱ هزار متر کابل برق، فرمان، صوت و شبکه در کنار بیش از ۳ هزار متر سینی کابل با نظمی تازه در بامها گسترده شد.
رفع چالش فرسودگی عایقبندی بام رواقها
در بررسیهای نخستین ساماندهی بامهای حرم مطهر رضوی، یکی از مشکلات جدی که خود را نمایان ساخت، فرسودگی و ازمیانرفتن عایقبندی بخشهایی از بام بود.
رواقهای دارالولایه، شبستان علوی، مدارس تاریخی دودر و پریزاد، کفشداری شیخ بهایی و دارالسیاده از جمله نقاطی بودند که عایقهای قدیمی آنها بر اثر گذر سالیان، تابش آفتاب سوزان، سرمای زمستان و بارشهای پیدرپی، ترک برداشته و از کارایی افتاده بودند.
این فرسودگی نهتنها نفوذ آب باران و برف به لایههای زیرین و ایجاد نم در برخی رواقها را در پی داشت، بلکه کارایی سیستمهای گرمایش و سرمایش را نیز کاهش میداد و هزینههای نگهداری را بهشدت افزایش میداد.
حتی در برخی بخشها، ایمنی سازهای و هماهنگی بصری بامهای حرم نیز تحتتأثیر این آسیبها قرار گرفته بود.
در گام ساماندهی، با نگاهی به قداست و اهمیت این فضا، عملیات گستردهای برای بازسازی و نوسازی عایقبندی اجرا شد. لایههای فرسوده کنار گذاشته شدند و جای خود را به پوششی تازه دادند؛ عایقبندی نوین همراه با ایزوگام و قیرگونی اجرا شد و برای اطمینان از پایداری و حفاظت بیشتر، لایهای از آسفالت نیز بر روی آن قرار گرفت. بدین ترتیب، بامهای رواقها با سیمای تازهای از استحکام و ایمنی، آماده خدمترسانی به میلیونها زائر حضرت رضا (ع) شدند.
ایمنی و روشنایی
تا پیشازاین، بامهای اطراف گنبد مطهر رضوی از سامانه اعلام و اطفای حریق بیبهره بودند؛ اما اکنون برای نخستینبار، در چارچوب طرح ایمنسازی، ۱۰ فایرباکس مجهز به شلنگهای ۲۵ متری دارای هیتر و کپسولهای آتشنشانی به همراه ۲۳ اسپرینکلر (آبپاش خودکار) در اتاقهای هواساز نصب شده است تا این فضاها و محدوده بام به شبکهای مطمئن برای مقابله با حریق مجهز شوند.
همچنین دو اتاق برق جدید با سامانه اعلام و اطفای حریق، ۱۰ تابلوی برق و دو خط برق نرمال و اضطراری طراحی و اجرا شد تا ضمن تضمین پایداری انرژی هواسازها، امنیت تأسیسات برقی نیز ارتقا یابد. بدین ترتیب، اتاقهای هواساز نهتنها به سامانه اطفای حریق تجهیز شدند، بلکه برقرسانی پایدار و ایمن آنها نیز تضمین شد.
نورگیرهای قدیمی شبستانهای علوی و نجفآبادی نیز که ایمنیشان سالها دغدغه بود، اکنون ایمنسازی و مقاومسازی شدهاند. در کنار آن، نورآرایی شبستانها و نورپردازی سقف دارالولایه، به جلوه شبانه گنبد افزوده است و طرح جامع نورپردازی پیرامون گنبد مطهر، نویدبخش شکوهی دوچندان در شبهای زیارت خواهد بود.
چالشها و تدابیر اجرایی
اجرای چنین پروژهای در فضای مقدسی، چون حرم رضوی، آنهم بدون اخلال در امور زیارتی و تعطیلی در رواقهای متبرکه، از بزرگترین چالشهای پیش روی مجریان بود. سرویسدهی بدون وقفه سیستم تهویه، جابهجایی تجهیزات سنگین بدون مزاحمت برای زائران و حفظ آرامش محیط زیارتی، همگی نیازمند برنامهریزی و اجرای دقیق بود. راهحل، کانالکشی موقت در ارتفاع بود؛ ۱۶۰۰ مترمربع کانال که همچون شریانهای جانشین عمل کردند تا درحالیکه بامها زیر تیغ بازسازی بودند، رواقها نفس بکشند.
چهره تازه بامها و ساماندهی ۱۱ هزار مترمربع از پشت بامهای حرم مطهر
اگر روزی از بالا یا از داخل صحنها به بامهای اطراف گنبد مینگریستید، آشفتگی لولهها و دستگاهها چشم را میآزرد. تنوع پوششها و شکلها، ترازهای مختلف، نورگیرهای نازیبا سقف مدارس دودر، پریزاد و شبستانها چهرهای ناهماهنگ ساخته بود که در آینده با بهرهبرداری از «صحن بام» رواق امیرالمؤمنین (ع)، بیش از پیش به چشم میآمد.
اکنون، اما بامها سیمایی تازه یافتهاند. در پیرامون گنبد، ۹۰۰ مترمربع سنگکاری گرانیتی با ترکیبی از تناژهای رنگی خاکستری و زرد که هرچه به گنبد نزدیکتر میشود، رنگهای زرد بیشتر به چشم میآید تا انسجامی بصری با رنگ طلای گنبد ایجاد شود.
۴۵۰۰ مترمربع از فضای استقرار تاسیسات نیز با پنلهای سبک و مقاوم میورال ساخت شرکت داخلیدانشبنیانن پوشانده شد، پنلهایی که با بتن پارچهای و طرحی هماهنگ با سنگکاری اطراف گنبد مطهر، منظری یکدست و چشمنواز ساختهاند.
در بخشهای دیگری از بام، به وسعت حدود ۲۲۰۰ مترمربع از جمله بام شبستانهای علوی و نجفآبادی، پوستههای قدیمی و سنگین که آسیبپذیر و ناایمن بودند برچیده شد و بهجای آنها بتنهای سبک و مقاوم اجرا گردید تا استحکام و ایمنی بنا افزایش یابد.
این عملیات ساماندهی، گسترهای بیش از ۱۱ هزار مترمربع را از سقف رواقهای پیرامون روضه منوره تا رواقهای حضرت معصومه (س)، دارالولایه، دارالذکر، دارالسیاده، دارالنور، دارالسرور، دارالزهد، دارالعزه و دارالسعاده، همچنین محدوده جنوبی شبستانهای علوی و نجفآبادی، شبستان گرم و بامهای مدارس تاریخی دودر و پریزاد در برگرفت.
بهسوی چشماندازی روشن
سه سال تلاش بیوقفه و ساماندهی بیش از ۱۱ هزار مترمربع از بامهای حرم، امروز به ثمر نشسته است. اکنون، پشتبامها نه تنها تاسیساتی نو و ایمن در دل دارند، بلکه سیمایی آراسته یافتهاند؛ سیمایی که هم در تصاویر هوایی و نگاه پرنده و هم در نگاه زائر از صحنها، بازتابی از نظم و وقار بارگاه رضوی است.
در افق حرم، گنبد منور همچنان میدرخشد، اما این بار بر بستری از بامهایی که نفس تازه گرفتهاند و چهرهای درخور آن شکوه یافتهاند.
نظر شما