اردیبهشت ماه برای طرفداران کتاب همیشه یک ماه ویژه و دوستداشتنی است؛ موسم برپایی نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و گذر از خیابانهای شلوغ منتهی به مصلا که خبر از آغاز دوباره این رویداد مهم فرهنگی در هوای بهاری تهران را میدهند تا پناه بردن به فضای خنک و دلچسب نمایشگاه و آغاز کردن یک سفر جذاب میان انبوه کتابهای متنوع؛ دیدارهایی که با نویسندگان و ناشران تازه میشود و گعدههایی صمیمانه درباره کتابها و نقد و بررسی آثار تازه منتشر شده، یا تماشای ازدحام جمعیت برای جشن امضای کتابها و حضور دستهجمعی جوانان و خانوادهها. اما امسال در حالی که قرار بود دوره سی و هفتم نمایشگاه برپا شود، به دلیل فضای ناشی از جنگ تحمیلی سوم و مسائل امنیتی، برنامهریزیها دستخوش تغییر شد و نمایشگاه به صورت غیرحضوری برپا میشود.
نمایشگاه مجازی کتاب چگونه به تقویم فرهنگی اضافه شد؟
این جمله معروف که «محدودیت، خلاقیت میآورد» در حوزه کتاب هم کارکرد خودش را پیدا کرده است. با شیوع کرونا در اسفند ماه ۹۸ و الزام به رعایت فاصله اجتماعی، عملاً برگزاری نمایشگاه فیزیکی کتاب در اردیبهشت ۹۹ ممکن نبود. اما این فقط حذف اجباری یک رویداد مهم فرهنگی نبود، اثرات تعلیق نمایشگاه کتاب سریعتر از آنچه تصور میشد در عرصه نشر خودش را نمایان کرد و ناشران و کتابفروشان با ضرر هنگفتی روبهرو شدند. وزیر فرهنگ و ارشاد وقت با رصد و بررسی شرایط، دستور برگزاری نمایشگاه کتاب به صورت مجازی با هدف جبران بخشی از خسارتها و ضرر و زیانهای ناشی از عدم برگزاری نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران و همچنین در راستای تأمین سبد فرهنگی خانوادههای ایرانی را داد و به این ترتیب نخستین دوره نمایشگاه مجازی کتاب تهران زمستان همان سال با مشارکت هزار و ۹۱۲ناشر داخلی و خارجی با عرضه بیش از ۱۲۰هزار عنوان کتاب برپا شد و بسیاری از ناشران فروشی تا دو برابر نمایشگاه حضوری را در این نمایشگاه مجازی تجربه کردند.
چرا نمایشگاه مجازی کتاب ادامه پیدا کرد؟
نمایشگاه کتاب تحت تأثیر کووید تا دو سال متوالی برگزار نشد و طبیعتاً طی این دو سال نمایشگاه مجازی این فرصت را پیدا کرد که یک تنه بار مهمترین رویداد فرهنگی کشور را با تمام ظرفیتهای موجود به دوش بکشد. پس از دو دوره برگزاری دیگر همه چیز از حالت آزمون و خطا خارج و طی این دوران، بخش زیادی از نواقص و ضعفهای نمایشگاه شناسایی شد و در حالی که سی و سومین دوره نمایشگاه کتاب در بهار ۱۴۰۱ به مصلای تهران بازگشته بود، سومین نمایشگاه مجازی کتاب تهران نیز دوشادوش نمایشگاه فیزیکی برگزار و با استقبال مخاطبان و ناشران روبهرو شد. امسال نیز در غیبت دوره سی و هفتم نمایشگاه کتاب، این رویداد مجازی همچنان میزبان علاقهمندان و دوستداران کتاب است.
امتیازات و فرصتهای نمایشگاه مجازی کتاب
نمایشگاه مجازی کتاب تهران بیش از هر چیز با هدف تسهیل فروش کتاب شکل گرفت. تمرکززدایی از تهران و برپایی نمایشگاه در سطح کشور با گستره جغرافیایی وسیع، مهمترین امتیاز این نمایشگاه است که امکان دسترسی عمومی و ۲۴ساعته به نمایشگاه را در هر سطحی فراهم میکند و با ارسال رایگان کتاب شرایط مطلوبی را برای خریداران به وجود میآورد.
کاهش قابل توجه هزینهها از دیگر مزایای نمایشگاه مجازی کتاب است. طبیعتاً با حذف هزینههای سنگین اجاره فضای فیزیکی، هزینههای لجستیکی، چیدمان غرفه، هزینههای رفت و آمد و...، سودآوری هر واحد کتاب فروخته شده افزایش مییابد.
یکی دیگر از نقاط قوت نمایشگاه که میتوان با نگاهی کلانتر آن را در نظر گرفت، آشنایی با علائق مخاطبان و در اختیار داشتن آمار مستدل از بازدیدکنندگان و خریداران است؛ در این رویداد هر کلیک ثبت میشود و ناشر میداند کدام کتابها بیشتر دیده شده، مخاطبان چه زمانی آنلاین بودهاند و در کدام مرحله از فرایند خرید منصرف شدهاند. این دادهها برای برنامهریزی تولید کتاب در سال آینده حیاتی هستند.
غیبت شبکههای اجتماعی در گرم کردن تنور نمایشگاه کتاب
نمیتوان کتمان کرد که حضور ناشران در شبکههای اجتماعی و فعالیت اینفلوئنسرهای کتاب، نقش مهمی در رونق نمایشگاه و اطلاعرسانی به مردم داشته است. با محدود شدن اینترنت و دشوار شدن دسترسی به شبکههای اجتماعی، یکی از مهمترین کانالهای ارتباطی میان ناشران، اینفلوئنسرها و مخاطبان عملاً قطع شده است.
در حالی که این فضا فرصت خوبی برای معرفی و نقد کتاب، تازههای نشر و حتی برگزاری گفتوگوهای زنده تصویری در اختیار اهالی فرهنگ و مخاطبانشان قرار میداد، اما حالا نمایشگاه کتاب در غیبت شبکههای اجتماعی سال سختی پیش رو خواهد داشت، زیرا یک بال مهم اطلاعرسانی و تبلیغات خودش را از دست داده است.
چالشهای پیش روی صنعت نشر
صنعت نشر ایران در سالهای گذشته و حتی پیش از وقوع دو جنگ اخیر، با چالشهایی همچون کمبود و گرانی کاغذ روبهرو بود؛ اما جنگ تحمیلی جدید، بحرانهای اقتصادی، تعدیل قابل توجه نیرو در انتشاراتیهای مختلف به دلیل کمبود منابع مالی در کنار تورم فزاینده و کاهش قدرت خرید مردم، ضربه سنگینتری به صنعت نشر وارد کرد و آن را بیش از سایر بخشها در معرض خطر قرار داد. این در حالی است که جنگ اخیر، فعالیت کتابفروشیها را عملاً راکد و از دور خارج کرد و ناشران نیز برای چاپ کتابهای جدید با مشکل مواجه شدند.
اما حالا با برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب میتوان امیدوار بود تا حدودی رونق به بازار کتاب بازگردد و در چنین شرایطی برگزاری نمایشگاه مجازی بهمثابه یک بازوی حمایتی برای صنعت نشر عمل میکند. این بازار بزرگ و متمرکز، چرخه درآمدزایی ناشران را به حرکت درمیآورد و به آنها امکان میدهد نقدینگی مورد نیاز برای تجدید چاپ، پرداخت حقوق مؤلفان و خرید کاغذ را تأمین و تا حدودی ضرر ناشی از رکود بازار در ماههای اخیر را جبران کنند و در این شرایط بحرانی مفری برای تنفس بیابند.
کتابفروشیها را هم دریابیم
در حالی که ناشران فرصتی پیدا میکنند تا کتابهایشان را در جریان فروش مجازی مستقیماً از انبار به دست مخاطبان برسانند، یادمان نرود کتابفروشیهای شهر که در سالهای گذشته تحت تأثیر شرایط اقتصادی بیشترین آسیبها را متحمل شدهاند و حتی کرکره بسیاری از آنها هم پایین کشیده شد نیز در این رویداد سهمی دارند و باید تدارک ویژهای برای حمایت از آنها هم در نظر گرفته شود. اگرچه قرار است در حمایت از تمام حلقههای زنجیره نشر، طرح فصلی خرید از کتابفروشیها نیز در خرداد سال جاری اجرا شود، با این حال نمایشگاه مجازی هم برای کتابفروشیها فرصت خوبی است که میتوانند وارد چرخه فعال فروش شوند و با ارائه طرحهای حمایتی از سوی برگزارکنندگان امکان دیده شدن آنها بیشتر شود.
وقتی مردم برای خرید کتاب چرتکه میاندازند
برگزاری نمایشگاه، آمادهسازی زیرساختها و فراهم کردن کتابها برای فروش تنها یک سمت ماجراست، سوی دیگر آن حضور خریدارانی است که برای بهرهمندی از این نمایشگاه باید توانایی مالی خرید داشته باشند. واقعیت این است که بخش عمده ضربه ناشران از رکود اقتصادی بازار، فراتر از کاغذ و هزینههای گران چاپ و توزیع و... است؛ وقتی قدرت خرید مخاطب کتاب محدود میشود و یا تا حد زیادی از دست میرود طبیعتاً توازن میان عرضه و تقاضا به هم میخورد. در شرایط فعلی و با افزایش هزینهها، ناشر چارهای جز افزایش قیمت پشت جلد کتاب ندارد و از آن طرف با کوچک شدن سبد خرید مردم و اختصاص آن به اولویتهای اصلی زندگی، خرید کتاب به ناچار از سبد شمار قابل توجهی از افراد حذف شده است. اتفاقی که محدود به یکی دو سال گذشته هم نیست و تقریباً با رکود در دوران کرونا و افزایش سرسامآور قیمت کاغذ، کلید خورد و در ادامه با جهش تورم، خرید کتاب هم رفتهرفته به حاشیه رانده شد. آن روزهایی که هر بازدیدکننده با چندین کیسه پر از کتاب از نمایشگاه خارج میشد دیگر به خاطرهها پیوسته و حتی در سالهای گذشته هم عمده بازدیدکنندگان بیشتر تماشاگر ویترین غرفهها بودند تا خریدار کتاب و در بهترین حالت از بین چند کتاب دست به انتخاب میزدند و ناچار بودند خرید محدودتری داشته باشند. به نظر میآید در شرایط فعلی و با وجود فشارهای اقتصادی این بحران بیش از سالهای گذشته احساس شود؛ وضعیت نامطلوبی که میتوان تا حدی آن را با تخفیفهای ۳۰ و ۴۰ درصدی و همچنین تخصیص بنهای جداگانه تخفیف به اقشار مختلف کمتر کرد.
و باز هم نمایشگاه کتاب و حس دوباره زندگی
در حالی که مردم روزهای سخت و سنگین جنگ را پشت سر گذاشتند، طبیعی است که بسیاری هنوز به آرامش نرسیده باشند یا احساس کنند از جریان عادی زندگی فاصله گرفتهاند، در چنین فضایی چه چیز بهتر از بازگشت دوباره برنامههای فرهنگی به جریان زندگی؟ با وجود تمام مشکلات اقتصادی و پیامدهای جنگ، تلاش متولیان فرهنگی برای زنده نگه داشتن این چرخه به هر شکل ممکن، ارزشمند و امیدبخش است. برگزاری نمایشگاه در موعد همیشگیاش حتی به صورت مجازی، نشانهای از تداوم حیات فرهنگی جامعه است و میتواند حسی از آرامش را به جامعه القا کند. اگرچه هنوز جای خالی قدم زدن در راهروهای نمایشگاه، ورق زدن کتابها، دیدار با نویسندگان و شاعران و جشنهای امضا احساس میشود، اما نباید فراموش کرد برپایی این رویداد، فرصتی مغتنم است و به ما یادآوری میکند زندگی فراتر از بحرانها جریان دارد و کتاب همچنان میتواند دریچهای به آرامش درونی، دعوتی دوباره به تفکر و بهتر اندیشیدن و چراغی روشن در مسیر زندگی باشد.
نظر شما