با وجود شرایطی که ایران و خراسان رضوی در یک سال اخیر گذرانده، پدافند غیرعامل یا همان دفاع غیرنظامی، موضوعی است که اجرای آن میتواند تا حد زیادی از وارد شدن خسارتهای فراوان مالی به تجهیزات، تلفات زیاد انسانی، تأسیسات حیاتی و حساس نظامی و غیرنظامی جلوگیری کرده یا میزان آن را به حداقل ممکن برساند. پدافند گسترههای متفاوتی از جمله سایبری، الکترونیک، زیستی، مردممحور، اقتصادی، شیمیایی و... دارد. هر سازمان و نهادی به نوعی در مسئله پدافند غیرعامل دخیل است و به همین واسطه وظایفی دارد که باید اجرایی کند.
ضرورت خودکفایی محلات در بحران
پژوهشگر حوزه امنیت انرژی در گفتوگو با طوس در همین زمینه با اشاره به تدوین اسناد بالادستی پدافند غیرعامل و پیشبینی سازوکارهای نسبتاً جامع برای مدیریت بحران، میگوید: واقعیت میدانی نشان میدهد اجرای دقیق این اسناد با چالشهای جدی مواجه است. کمکاری برخی دستگاهها، ناهماهنگیهای اجرایی و باقی ماندن بخشی از الزامات پدافند غیرعامل در سطح دستورالعمل، موجب شده فاصله معناداری میان «برنامه» و «عملیات» شکل بگیرد.
علی طاهریزاده با بیان اینکه در همین راستا خانه همافزایی انرژی و آب خراسان رضوی رویکردی مکمل و غیرمتمرکز را در دستور کار قرار داده و بر طراحی الگوی محلهمحور مدیریت بحران تمرکز کرده است، میافزاید: این الگو بر تشکیل هستههای مدیریت محلی، توانمندسازی ساکنان محلات و خطدهی عملیاتی به آنها برای مدیریت شرایط بحرانی با تکیه بر ظرفیتهای درونزا استوار است. در این چارچوب، مساجد بهعنوان محور اجتماعی و اعتمادمحور محلات، نقش کانونی در ساماندهی نیروهای مردمی ایفا میکنند و برخی اصناف کلیدی محله، از جمله نانواییها و واحدهای تأمینکننده اقلام اساسی، برای پاسخگویی به نیازهای اولیه مردم در شرایط بحران سازماندهی میشوند.
وی با بیان اینکه در این مدل، شهرداری هر منطقه نیز بهعنوان پشتیبان و حلقه اتصال به ساختار رسمی مدیریت بحران عمل میکند، ادامه میدهد: این رویکرد میتواند در کنار سولههای مدیریت بحران و تیمهای عملیاتی رسمی، خلأهای اجرایی را پوشش دهد؛ چرا که تجربه نشان داده پیادهسازی صرفاً متمرکز طرحهای مدیریت بحران؛ بهویژه در شرایط خاص و پرشتاب، با دشواری همراه است و در بسیاری موارد موجب از دست رفتن زمان طلایی میشود. خودکفایی محلات با محوریت مساجد، نهتنها اجرای سریعتر و مؤثرتر طرحهای پدافند غیرعامل را ممکن میکند؛ بلکه بستر مناسبی برای ارزیابی مستمر، نظارت مردمی و افزایش تابآوری واقعی شهر در برابر تهدیدها را فراهم میآورد.
آب و انرژی؛ ستونهای پنهان پایداری شهری در بحران
معاون اجرایی خانه همافزایی انرژی و آب تأکید میکند: یافتههای ما نشان میدهد این دو زیرساخت، از حیاتیترین ارکان تابآوری شهری به شمار میآیند و هرگونه اختلال در آنها میتواند پیامدهای زنجیرهای در حوزههای اجتماعی، اقتصادی و خدماتی را ایجاد کند. از این رو، بخش مهمی از مطالعات بر طراحی سازوکارهای تداوم خدمترسانی در شرایط بحران متمرکز بوده است. در این چارچوب، راهکارهایی مانند استفاده از برق پشتیبان، پیشبینی ذخایر سوخت اضطراری، ایجاد منابع جایگزین تأمین انرژی، اولویتبندی تأمین آب و برق برای مراکز حیاتی و ایجاد انبارهای پشتیبان اقلام ضروری پیشنهاد شده است.
به گفته طاهریزاده، مطالعات نشان میدهد اگرچه بخش قابل توجهی از این موارد در اسناد پدافند غیرعامل بهدرستی پیشبینی شده؛ اما هنوز در همه سطوح اجرایی بهطور کامل عملیاتی نشده است؛ موضوعی که میتواند در شرایط بحران، آسیبپذیری شهر را افزایش دهد.
وی معتقد است بر اساس نتایج این مطالعات، یکی از نیازهای اساسی مشهد در حوزه پدافند غیرعامل، حرکت از رویکردهای مرکزمحور به سمت شبکههای محلی، کوچک و مردمی است؛ شبکههایی که بتوانند در زمان بحران بهصورت خودکار، مقاوم و با حداقل وابستگی به مرکز عمل کنند و زنجیره خدمات ضروری را فعال نگه دارند. تقویت زیرساختهای حیاتی، افزایش آمادگی اصناف، توسعه برنامههای محلهمحور و ارتقای آگاهی عمومی؛ از جمله اقدامهایی است که میتواند تابآوری مشهد را در برابر تهدیدهای طبیعی و انسانی افزایش دهد. در غیر این صورت، وابستگی بیش از حد به سیستمهای متمرکز میتواند در شرایط بحران، اختلال در خدمات و آسیبپذیری شهر را تشدید کند.
جایگاه خاص مشهد در سناریوهای تهدید و ضرورت تقویت پدافند غیرعامل
پژوهشگر حوزه امنیت انرژی با بیان اینکه مشهد در سناریوهای تهدیدهای طبیعی و انسانی، بهدلیل موقعیت جغرافیایی و عملکردی خود، شرایطی متفاوت با بسیاری از کلانشهرهای کشور دارد، میگوید: فاصله نسبی این شهر از مراکز مستقیم تهدید میتواند در شرایط بحرانی به مهاجرت گسترده و ناگهانی جمعیت از سایر مناطق به سمت مشهد منجر شود؛ وضعیتی که فشار مضاعفی بر زیرساختهای حیاتی، شبکههای آب و انرژی، خدمات درمانی، حملونقل و تأمین اقلام اساسی وارد میکند. از سوی دیگر، جمعیت بالای ثابت شهر در کنار جمعیت شناور دائمی زائران، خود بهعنوان یک عامل تشدیدکننده آسیبپذیری عمل میکند؛ چرا که هرگونه اختلال در مدیریت خدمات میتواند در مدتزمان کوتاه به بحران ثانویه تبدیل شود.
طاهریزاده با اشاره به ساختار شهر مشهد میافزاید: تمرکز مراکز درمانی، انبارهای راهبردی، تأسیسات زیرساختی و گرههای مهم حملونقلی در مشهد، اهمیت این شهر را در ملاحظات پدافند غیرعامل افزایش داده و آن را به یکی از نقاط حساس شبکه شهری کشور بدل کرده است. افزون بر این، تهدیدهای طبیعی مانند زلزله، خشکسالی و تنش آبی، در کنار تهدیدهای انسانی و سایبری متوجه زیرساختها، ضرورت برخورداری از سناریوهای چندلایه، انعطافپذیر و مبتنی بر تابآوری محلی را بیش از پیش برجسته میکند؛ سناریوهایی که بتوانند هم پاسخگوی جمعیت موجود و هم پذیرای فشارهای ناشی از افزایش ناگهانی جمعیت در شرایط بحرانی باشند.
وی با اشاره به طرح مدیریت بحران با محوریت مساجد ادامه میدهد: این طرح بر این ایده استوار است که مسجد بهعنوان نزدیکترین و مورد اعتمادترین نهاد محلهای، به پایگاه تابآوری و هماهنگی محلی در شرایط بحرانی تبدیل شود؛ بهگونهای که بتواند در زمان قطع زیرساختها یا بروز حوادث، نقش اطلاعرسانی، ساماندهی مردم، پشتیبانی اولیه و تداوم حداقلی خدمات را ایفا کند. برای این منظور، یک مسجدِ آماده مدیریت بحران، نیازمند تأمین برق اضطراری مانند ژنراتور یا UPS برای روشنایی و سیستم صوت، ذخیره آب اضطراری، سیستم ارتباط و اطلاعرسانی مستقل، فضای انبار اقلام ضروری مانند آب، اقلام بهداشتی، کمکهای اولیه، تجهیزات ایمنی و آتشنشانی و همچنین سازماندهی نیروی انسانی آموزشدیده محلی با همکاری هیئت امنا و بسیج محله است.
مساجد باید پایگاه عملیاتی مدیریت بحران شوند
پژوهشگر حوزه امنیت انرژی تأکید می کند: تجهیز مسجد به این امکانات، آن را از یک فضای صرفاً عبادی به یک پایگاه عملیاتی مدیریت بحران در سطح محله تبدیل میکند که میتواند فشار بر نهادهای مرکزی را کاهش داده و سرعت و اثربخشی پاسخ به بحران را افزایش دهد.
طاهریزاده با اشاره به طرح مدیریت بحران با محوریت اصناف محلات نیز بیان می کند: در این طرح واحدهای خدماتی حیاتی مانند نانوایی، قصابی، فروشگاه و درمانگاه باید به گونهای آماده شوند که بتوانند در شرایط قطع برق یا اختلال زیرساختها، خدمات حداقلی و ضروری مردم را بدون توقف ارائه دهند و از ایجاد صف، تنش و بینظمی جلوگیری کنند.
وی ادامه میدهد: بر اساس راهنمای برق اضطراری اصناف، هر واحد صنفی باید متناسب با نوع فعالیت خود به منبع برق پشتیبان مجهز شود؛ از جمله موتور برق مناسب، UPS برای تجهیزات حساس، باتری پشتیبان و تابلو ATS برای سوئیچ خودکار. همچنین نیاز است هر صنف مسیر برق اضطراری مستقل، برآورد دقیق مصرف و آموزش استفاده از تجهیزات را داشته باشد. تجهیز اصناف به این زیرساختها و مدیریت هماهنگ آنها در سطح محله موجب میشود شبکه محلی خدمات حیاتی حتی در شرایط بحران نیز پایدار بماند و نقش مکمل برای مراکز اصلی مدیریت بحران را ایفا کند.
بهتر است پایش امور حیاتی محله در بحران بر عهده متخصصان محله باشد
معاون اجرایی خانه همافزایی انرژی و آب با بیان اینکه نظارت و مدیریت حوادث با اتکا به ظرفیت تخصصهای محلی میتواند جایگزین کارآمدتری برای اعزام تیمهای متمرکز و مقطعی دستگاههای مختلف باشد، میگوید: به این معنا که پایش و هماهنگی امور حیاتی محله مانند نانواییها، قصابیها، فروشگاهها و توزیع اقلام اساسی، توسط بسیج محلات، روحانی مسجد، هیئت امنای مساجد و معتمدان محلی انجام شود و گزارشدهی و پیگیریها در همان سطح محله شکل بگیرد. مزیت این رویکرد آن است که این افراد شناخت دقیقتری از محیط، اصناف و خانوارها دارند، ارتباط مستمر و مبتنی بر اعتماد را با مردم برقرار کردهاند و در شرایط بحران، پذیرش اجتماعی بالاتری نسبت به تیمهای بیرونی دارند.
به گفته طاهریزاده، این ساختار محلی همچنین میتواند تخصصها و مهارتهای موجود در میان ساکنان محله مانند برقکار، مکانیک، تکنسین تأسیسات یا امدادگر را شناسایی و سازماندهی کند تا در زمان بروز حوادثی نظیر قطع برق، راهاندازی برق اضطراری یا مدیریت مصرف، از این ظرفیتها استفاده شود و وابستگی به شرکتهای مرکزی آب، برق و گاز کاهش یابد. آموزش هدفمند این هستههای محلی توسط دستگاههای تخصصی نیز میتواند تابآوری محله را افزایش داده و مدیریت بحران را سریعتر، کمهزینهتر و مؤثرتر کند.
نظر شما