همزمان با فرارسیدن روز فردوسی و پاسداشت حکیم سخن، تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی میزبان رویدادی از جنس حماسه و تاریخ بود. دویست و هشتاد و نهمین برنامه سهشنبههای علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از یک شاهنامه خطی نفیس وقفی موجود در کتابخانه حرم مطهر رضوی برگزار شد. نسخهای خطی از شاهنامه که قرون متمادی، راوی حماسههای ماندگار ایرانزمین بوده است.
ضیافت محققان در حریم رضوی
این مراسم که با حضور حجتالاسلام والمسلمین دکتر سید جلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و جمعی از نخبگان، نسخهشناسان و شیفتگان زبان فارسی برگزار شد، فرصتی مغتنم برای بازخوانی جایگاه رفیع نسخ خطی شاهنامه در تمدن اسلامی-ایرانی فراهم کرد.
در این مراسم که ۲۲ اردیبهشت در آستانه روز بزرگداشت حکیم ابوالقاسم فردوسی، در تالار «اندیشه» کتابخانه مرکزی بارگاه ملکوتی حضرت رضا(ع) اجرا شد، دکتر سیدامیر منصوری، مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس در نشستی به تشریح ابعاد فنی و هنری این اثر وقفشده پرداخت.
شناسنامه یک میراث؛ از هند تا خراسان
وی با محوریت کانونهای کتابت شاهنامه و جایگاه نسخههای آستان قدس رضوی سخن گفت و در ادامه به معرفی شاهنامه خطی وقفی که از آن در این برنامه رونمایی شد، پرداخت و بیان کرد: این نسخه در سال ۱۱۶۶ هجری قمری به کتابخانه آستان قدس رضوی تقدیم شده است.مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی ادامه داد: با توجه به نوع کاغذ و مرکب استفاده شده در این نسخه، متون موجود در انتهای نسخه و ۶ ستونه بودن آن، این اثر متعلق به اواخر قرن یازدهم هجری قمری یا اوایل قرن دوازدهم هجری قمری است. از طرف دیگر، قطع رحلی آن نشان میدهد اثر برای شخص بزرگی در هند کتابت شده است.این پژوهشگر افزود: این شاهنامه خطی که به شماره ۴۱۲۷ در کتابخانه حرم مطهر رضوی در دسترس اهل علم و ادب قرار دارد، بهخط نستعلیق خوش ۳۷ سطری، در ۳۲۵ برگ نوشته شده است. البته این شاهنامه در اثری چهارجلدی که دربردارنده مجموعهای از چند اثر ادبی همچون مثنوی، شاهنامه، گرشاسبنامه، خمسه نظامی و متون سرایش شده در زمان جهانگیر است، کتابت شده است.وی ادامه داد: در حال حاضر، ۳۴ مجلد خطی با محوریت شاهنامه در مرکز نسخ خطی کتابخانه آستان قدس رضوی وجود دارد.
بررسی سیر کتابت شاهنامه
منصوری بیان کرد: هزار سال از زمان سرایش شاهنامه میگذرد؛ در این میان، برپایه بررسیهای انجام شده، حدود هزار نسخه خطی از شاهنامه وجود دارد.
سخنران نشست در ادامه با محوریت سیر کتابت شاهنامه در قرون مختلف، گفت: نخستین شاهنامه موجود، متعلق به آناتولی (ترکیه امروزی) است که در سال ۶۱۴ هجری قمری برای سلاجقه آسیای کبیر کتابت شده است. جالب است بدانید بسیاری از سلاطین این سلسله که بخشی از سلجوقیان بودند، نامهای شاهنامهای داشتند.
جغرافیای جهانی شاهنامه؛ از آناتولی تا فلورانس
وی افزود: بسیاری از نسخههای مورد استفاده توسط پژوهشگران تصحیحکننده شاهنامه، نسخههای کتابت شده در اوایل قرن هشتم هجری قمری در شیراز بوده؛ بهطور مثال، میتوان به شاهنامه کتابت شده در سال ۷۳۱ هجری قمری اشاره کرد که متعلق به دربار آلاینجو بوده است.مشاور علمی مدیریت مخطوطات آستان قدس همچنین ضمن معرفی نسخههای دیگری از شاهنامه فردوسی که در مناطقی همچون بیروت، ایتالیا، روسیه، قاهره و... نگهداری میشود و بررسی قرابتها، ابعاد کاغذ، خطوط، نوع مرکب و... در این نسخهها، به سرعت انتقال علم و کتابت زبان فارسی پرداخت.
نقش هند در کتابت شاهنامه
منصوری همچنین عنوان کرد: بیشترین نسخههای شاهنامه که در سدههای ۱۲ و ۱۳ هجری قمری کتابت شده، در هند نوشته شده است. در این میان، بیشترین نسخه شاهنامههای موجود در کتابخانه این آستان مقدس نیز در هند نگاشته شده است که به قرابت میان ایران و هند و ارادت واقفان هندی به این مجموعه برمیگردد.
پناهگاه امن حماسه
وی ادامه داد: قدیمیترین نسخه شاهنامه کتابت شده در هند موجود در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی که قدیمیترین شاهنامه تاریخدار این کتابخانه نیز به شمار میآید، متعلق به سال ۱۰۶۷ هجری قمری است.
این پژوهشگر همچنین گفت: نخستین شاهنامه کتابت شده در خراسان، شاهنامه بایسنقری است. از این شاهنامه، دو نسخه در کتابخانه و موزه ملی ملک، موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی و کتابخانه کاخ گلستان وجود دارد.وی خاطرنشان کرد: بیشتر شاهنامهها، درباری بوده، یعنی به سفارش وزرا و پادشاهان کتابت شدهاند. از نیمه دوم قرن دهم هجری قمری با افزایش میزان کاغذ و کاهش هزینه اتمام کتابت اثری همچون شاهنامه، «وراقان» نیز این اثر فردوسی را در هند نگاشتهاند. مردم ایران نیز بهواسطه طومارهای نقالی در طول تاریخ، توانستهاند شاهنامه بخوانند.
میراثداری نقالان و وراقان
این مراسم نه تنها رونمایی از یک کتاب، بلکه تجدید عهدی بود با حکیم توس در روز فردوسی؛ مردی که با واژگانش کاخی بلند بنا کرد و امروز، آستان قدس رضوی پاسدار خشت خشت این بنای باشکوه در قالب نفیسترین نسخ خطی شاهنامه است.
این نشست با ترسیم زنده تابلویی از نقش کلیدی نقالان و مکتوبکنندگان گمنام در صیانت از شاهنامه، مردمیسازی این اثر منظوم و زنده نگه داشتن حماسه در حافظه تاریخی ملت ایران به فرجام رسید. در پایان، بر این نکته تأکید شد که حماسه فردوسی در حافظه جمعی ایرانیان، نه صرفاً یک متن منظوم، بلکه جریانی زنده و جاری است که به همت راویان کوچه و بازار از گزند فراموشی مصون مانده است؛ پیامی که حسن ختامی بر این برنامه فرهنگی بود.
نظر شما