بیشتر از ۳۰ سال پیش وقتی هنوز من و شما فکر میکردیم در دنیای فناوریهای نظامی، فقط موشکهای غولپیکر، جنگندههای چند میلیارد دلاری و بمبافکنهای رادارگریز، حرف اول و آخر را میزنند، محققان ایرانی برای ارتقای توان بازدارندگی در بخشهای هوایی و زمینی، داشتند روی ساخت موتورهای توربینی کوچک یا همان «مینیجت»ها کار میکردند. آن زمان شاید کمتر کسی فکر میکرد در جنگهای آینده، این مینیجتها بتوانند نقش مؤثری داشته باشند و حتی معادلات معمول نظامی را برهم بزنند.
دهه ۷۰
همینهایی که بالاتر گفتیم درواقع تنها پیشینه و تاریخچه ساخت موتور جت در ایران است. یعنی تا پیش از دهه۷۰ هیچ نشانه و تلاشی مبنی بر اینکه ایرانیها به دنبال ساخت موتورهای توربینی رفته باشند وجود ندارد. روز هشتم شهریور سال ۱۳۷۸ خبرگزاریهای داخلی با انتشار خبری مختصر نوشتند: «آرزوی دیرینه تلاشگران و متخصصان صنعت هوایی کشور درخصوص تولید موتورهای توربینی در ایران به ثمر رسید». ساخت موتور توربینی میتوانست چند منظوره و قدم اول برای ساخت هواپیماهای مسافربری یا ترابری هم باشد اما فعلاً ماجرا از این قرار بود که اولین موتور مینیجت ساخت ایران با نام «طلوع۴» آزمایش موفقیتآمیز خود را در سازمان صنایع هوایی وزارت دفاع پشت سر گذاشته بود. آن زمان، وزیر دفاع وقت (شهید شمخانی) با تأکید بر نقش مؤثر این موتورها بر توان بازدارندگی ایران گفته بود: «فشارهای سیاسی، اقتصادی و تبلیغاتی نمیتواند تلاشگران صنعت دفاعی ایران را از طراحی و تولید نیازمندیهای متعارف کشور بازدارد».
چند سال بعد خبرهای تکمیلی هم درباره «طلوع ۴» منتشر شد. روز دوم بهمن سال۱۳۸۳ خبرگزاری «مهر» نوشت: «ساخت موتور مینیجت طلوع۴ در ایران به تولید انبوه رسید». در این خبر همچنین اشاره شده بود محققان ایرانی طراحی موتور مینیجت پیشرفتهتری با نام «طلوع ۵» را هم آغاز کردهاند. آن زمان ساخت همه قطعات این موتور به دست متخصصان ایرانی و در شرکت صنعت ساخت قطعات و موتورهای توربینی وابسته به شرکت هواپیماسازی ایران انجام میشد. همزمان نیز یک نمونه از «طلوع ۴» در دومین نمایشگاه بینالمللی خلیج فارس در کیش به نمایش گذاشته شده بود.
جهان جدید
متخصصان ایرانی «طلوع ۴» را با مهندسی معکوس موتور فرانسوی TRI۶۰ که در پهپاد ام.کیو.ام ۱۰۷ آمریکایی استفاده میشد طراحی و تولید کردند. این موتور فرانسوی دارای انواع مختلفی است اما موتورTRI۶۰-۲۰۷۴ بیشترین شباهت را به موتور طلوع ۴ دارد. این مینیجت فرانسوی روی موشکها و پهپادهای مختلفی نصب شده و تا چند سال پیش قیمتی بین ۵۰ تا۸۰ هزار دلار داشته است.
ناگفته معلوم است که طلوع ۴ و ۵ و نسخههای بعدی و ارتقا یافتهتر این مینیجت در ایران برای پهپادها و موشکهای کروز ایرانی مورد استفاده قرار گرفته است. «تابناک» دو روز پیش درباره جدیدترین نسخه ارتقا یافته این موتورها با نام «طلوع۱۰» نوشت: «طلوع ۱۰ در اصل یک موتور توربوجت سبک و کوچک است که برای استفاده در پهپادها، اهداف پرنده، برخی موشکهای کروز و سامانههای هوایی سبک توسعه یافته است».
اگر کنجکاو شدهاید که بدانید مینیجتهای ایرانی در حال حاضر روی کدام پهپادها و موشکها نصب و در جنگ تحمیلی سوم به کار گرفته شدهاند، یادآور میشویم که پهپاد «کرار» یک نمونه از کاربرد این موتور در صنایع دفاعی است.
«کرار» اگرچه بیشتر به عنوان یک پهپاد هدف ساخته شده تا در آموزشهای رهگیری و دفاع ضدهوایی به عنوان دشمن فرضی به کار گرفته شود، اما بعدها به پهپادی چند منظوره تبدیل شده که حتی میتواند موشک کروز، بمب، پهپاد انتحاری و اژدر را با خود حمل کرده و به اهداف مختلف حملهور شود. موشکهای کروز ایرانی از «سومار» بگیرید تا «هویزه» که بردی بیش از هزارو۳۵۰ کیلومتر دارند نیز از موتورهای مینیجت ایرانی بهره میبرند.
این را هم بدانید اغلب پهپادهای «شاهد» ایرانی که به خاطر مؤثر و ارزان بودن در جهان شهرت پیدا کرده و صدای خاص آنها لرزه بر اندام دشمن میاندازد، موتور جت ندارند و ملخی اند. بنابراین سرعت کمتر و البته مصرف سوخت کمتری هم دارند. پهپاد «حدید۱۱۰» که به «دالاهو» معروف است اما، مجهز به موتورهای توربو جت ایرانی است که سرعت بالای ۵۰۰ کیلومتر در ساعت را دارد و چون پهپاد انتحاری است میتواند بهشدت ویرانگر هم باشد. شاهد۲۳۸ هم مجهز به موتور جت ایرانی است.
«تابناک» درباره تأثیرات توسعه مینیجتهای «طلوع» و کاربرد آن در موشکها و پهپادهای ایرانی مینویسد: «موتورهای جت کوچک مانند طلوع ۱۰ یادآور این واقعیت هستند که فناوری نظامی فقط در هیبت غولهای آهنی معنا پیدا نمیکند. گاهی سرنوشت یک عملیات را موتوری تعیین میکند که آنقدر کوچک است که در دل یک پهپاد جا میشود، اما آنقدر پیچیده است که ساختنش فقط از عهده برخی کشورها برمیآید. طلوع ۱۰ دقیقاً محصول همین جهان جدید است؛ جهانی که در آن، آسمان دیگر فقط متعلق به جنگندههای عظیم نیست».
نظر شما