عبدالحسین ملک جعفریان، رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی، در تشریح این مسیر، از روند شکلگیری تا انتخاب آثار و توسعه این موزه سخن میگوید.
آغاز یک گنجینه از دل فرشهای حرم
عبدالحسین ملک جعفریان در آغاز این روایت، به نقطه شروع تاریخی مجموعه فرشهای موزه آستان قدس رضوی اشاره میکند؛ جایی که در سال ۱۳۲۴ شمسی، همزمان با افتتاح نخستین موزه آستان قدس در مجاورت آرامگاه شیخ بهایی، برای نخستینبار بخشی از فرشهای نفیس و تاریخی حرم مطهر به نمایش درآمد. به گفته رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی، آثاری مانند قالی گلابتوندار، قالی پردهای دورو، قالیچه چهارفصل و قالیچه ابریشمی سجادهای، در کنار دیگر آثار دوره صفوی و قاجار، نخستین هستههای شکلگیری بخش فرش در موزه را تشکیل دادند؛ بهطوری که میتوان گفت فرش از همان ابتدا یکی از نخستین گروههای اثر در ساختار موزهای آستان قدس بوده است.
ملک جعفریان ادامه میدهد که این روند در سال ۱۳۵۶ و با تاسیس موزه مرکزی آستان قدس رضوی وارد مرحله تازهای شد؛ در این دوره مجموعه فرشها در سالن «درهای طلا و نقره» به نمایش درآمد و به مرور زمان، آثار بیشتری به آن افزوده شد. او تاکید میکند که در همین سالها، نگاه به فرش از یک اثر تزئینی صرف، بهتدریج به یک میراث فرهنگی و تاریخی تغییر پیدا کرد و زمینه برای شکلگیری یک گنجینه تخصصی فراهم شد.
تولد رسمی گنجینه تخصصی فرش
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی با اشاره به تحولات پس از انقلاب اسلامی، توضیح میدهد که با رویکرد جدید آستان قدس در توسعه فرهنگی و ایجاد گنجینههای تخصصی، توجه به ساماندهی علمی آثار بیش از گذشته مورد تاکید قرار گرفت. او میگوید: افزایش نذورات، وقفها و اهدای آثار ارزشمند از سوی ارادتمندان امام رضا(ع)، باعث شد مجموعه فرشها روزبهروز غنیتر شود و همین مسئله نیاز به یک ساختار تخصصی را جدیتر کرد.
به گفته ملک جعفریان، نتیجه این روند در سال ۱۳۷۷ به شکل رسمی با تأسیس گنجینه تخصصی فرش آستان قدس رضوی محقق شد. این گنجینه در محل تالار سابق مطالعه آقایان در ضلع شمال شرقی صحن امام خمینی(ره) و در دو طبقه افتتاح شد و حدود ۴۰ تخته فرش نفیس در آن به نمایش درآمد. او در ادامه توضیح میدهد که با وجود این آغاز مهم، گستردگی و ارزش آثار موجود در خزانه فرش بهقدری بود که همان زمان نیز مشخص بود این فضا پاسخگوی ظرفیت واقعی مجموعه نخواهد بود.
بنایی ویژه برای پاسداری از میراث قالیبافی ایران
ملک جعفریان در ادامه به ساخت بنایی اختصصای برای موزه فرش اشاره میکند و میگوید: همین مسئله سبب شد تا طرح احداث یک ساختمان مستقل برای موزه فرش در دستور کار قرار گیرد. به گفته او، در سال ۱۳۸۳ ساخت بنایی در مجاورت موزه مرکزی آغاز شد؛ پروژهای که تکمیل و آمادهسازی آن تا سال ۱۳۹۰ ادامه یافت و در نهایت به بهرهبرداری رسید. این ساختمان جدید، نقطه عطفی در تاریخ موزه فرش آستان قدس رضوی محسوب میشود.
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی درباره ویژگیهای این بنا توضیح میدهد که ساختمان جدید با زیربنای حدود ۶۶۰۰ مترمربع در سه طبقه فضای نمایشی و یک نیمطبقه شامل کارگاههای تخصصی و مخزن طراحی شده است. او تاکید میکند که این مجموعه از نظر وسعت، امروز بهعنوان بزرگترین گنجینه تخصصی فرش در جهان شناخته میشود. ملک جعفریان در ادامه میافزاید که در طراحی این فضا، تمامی استانداردهای روز موزهای از جمله سیستمهای اعلام و اطفای حریق، نورپردازی تخصصی، تهویه کنترلشده و فضاهای ویژهای مانند اتاقهای قرنطینه، آفتزدایی و مرمت در نظر گرفته شده است.
پشت صحنه چیدمان گنجینه فرش
او در بخش دیگری از این گفتوگو به نحوه انتخاب و نمایش آثار اشاره میکند و میگوید: در حال حاضر موزه فرش آستان قدس رضوی دارای ۸۲۲ تخته فرش بسیار نفیس از دوره صفوی تا امروز است که از این میان ۱۰۲ تخته فرش بهصورت چرخشی در معرض نمایش قرار دارد. به گفته ملک جعفریان، پس از احداث ساختمان جدید در سال ۱۳۹۰، فضاهای نمایشی بهصورت دقیق پیمایش و شناسایی شدند و بر اساس همین مطالعات، محل نمایش فرشها تعیین شد.
او تاکید میکند که انتخاب فرشهای نمایشی یکی از مهمترین و حساسترین مراحل راهاندازی موزه جدید بوده است. ملک جعفریان توضیح میدهد که در این فرآیند، تمامی آثار بر اساس معیارهایی مانند منطقه بافت، قدمت، نفاست هنری و قابلیت نمایش بررسی شدند.
به گفته او، برای هر فرش فرمهای تخصصی تکمیل و اطلاعات کامل آن ثبت شد و سپس بر اساس یک نظام طبقهبندی دقیق، آثار در قالب جدولهای تخصصی ساماندهی شدند تا بهترین نمونهها برای نمایش انتخاب شوند.
جلوههای کمنظیر هنر قالیبافی ایرانی
رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی در ادامه به برخی آثار شاخص این مجموعه اشاره میکند. او از فرش دوره صفوی با طرح افشان شاهعباسی یاد میکند که در مشهد بافته شده و بنا بر اسناد تاریخی، در اواخر قرن دهم هجری توسط شاه عباس صفوی برای استفاده در حرم مطهر وقف شده است. ملک جعفریان تاکید میکند که استفاده از گلابتون نقره در بافت این فرش، آن را به یکی از نمونههای کمنظیر هنر قالیبافی ایرانی تبدیل کرده است.
او همچنین به فرش دوره قاجار با طرح محرابی درختی اشاره میکند که در کرمان و در اواسط قرن سیزدهم هجری بافته شده است. به گفته او، نقش درخت در این فرش، نمادی از درخت طوبی در بهشت است و همین موضوع به اثر، بعدی معنوی و اعتقادی بخشیده است. در کنار این آثار، ملک جعفریان از تابلوفرش «معراج» نیز نام میبرد؛ اثری که در سال ۱۳۷۴ در تبریز بافته شده و در سال ۱۳۸۴ به موزه اهدا شده است. او این اثر را یکی از ریزبافتترین دستبافتههای شناختهشده میداند که با بیش از یک میلیون گره، جایگاهی ویژه در مجموعه دارد.
پیشینهای فراتر از فرشهای موجود موزه
ملک جعفریان در بخش دیگری از گفتوگو، به جایگاه تاریخی فرش در حرم مطهر امام رضا(ع) میپردازد و میگوید: فرشها همواره بخشی جداییناپذیر از فضای معماری حرم بودهاند. به گفته او، از این دستبافتهها برای مفروش کردن صحنها، رواقها و بیوتات متبرکه و حتی بهعنوان پرده و پوشش ورودیها استفاده میشده و این کارکرد تا امروز نیز ادامه دارد. او توضیح میدهد که بخشی از این فرشها از محل درآمدهای آستان قدس خریداری شده و بخشی دیگر حاصل وقف و نذر عاشقان امام رضا(ع) بوده است.
به گفته رئیس اداره گنجینههای موزه آستان قدس رضوی، قدیمیترین فرشهای موجود در این مجموعه متعلق به دوره صفوی هستند، اما شواهد تاریخی نشان میدهد که استفاده از فرش در حرم مطهر بسیار قدیمیتر است. ملک جعفریان به نخستین سند مکتوب در سال ۱۰۲۱ قمری اشاره میکند که در آن فهرست قالیهای مورد نیاز برای بخشهایی از حرم ثبت شده است. او همچنین به سفرنامه ابنبطوطه در سال ۷۳۳ قمری اشاره میکند که در آن از وجود فرش در فضای بقعه حرم یاد شده است؛ موضوعی که نشاندهنده قدمت طولانی این سنت است.
آیندهای دیجیتال برای گنجینه فرش آستان قدس
در پایان، ملک جعفریان به رویکردهای نوین موزه فرش آستان قدس رضوی اشاره میکند و میگوید: هدف این مجموعه صرفا نگهداری آثار نیست، بلکه حرکت به سمت یک مرکز علمی و پژوهشی مستقل در حوزه فرش ایرانی است. او توضیح میدهد که برگزاری دورههای آموزشی، نمایش زنده فرآیند بافندگی و همکاری با مراکز علمی و پژوهشی از جمله برنامههای مهم این مجموعه است. همچنین به گفته او، بهرهگیری از ظرفیت موزه دیجیتال آستان قدس رضوی و ارائه تورهای مجازی، امکان بازدید گستردهتر از این گنجینه را فراهم کرده و آن را در زمره پیشروترین موزههای دیجیتال کشور قرار داده است.
نظر شما