بیست و پنجم ذی الحجه، فراتر از یک تاریخ در تقویم، روایتگر واقعهای است که در آن، دیوارهای یکخانه گلی در مدینه، شاهد نزول فرشتگانی بودند که برای ستایش انسان آمده بودند.
در روزگاری که معنای خانواده در غبار زمان و تعاریف مادی گم شده، بازخوانی قصه نذر غریب علی (ع) و فاطمه (س)، چیزی فراتر از یک یادآوری مذهبی است؛ این یک مانیفست زنده برای زندگی امروز ماست.
اما چه میشود که یک سفره خالی، به سفرهای به وسعت تاریخ بدل میگردد؟ چگونه میتوان در اوج نیاز، دیگری را بر خود مقدم شمرد و اساساً این ایثار چه پیوندی با استحکام پایههای یک زندگی مشترک دارد؟ برای واکاوی این حماسه سکوت و ایثار، در آستانه روز خانواده، میهمان اندیشههای حجتالاسلاموالمسلمین احمد عابدی، استاد دروس خارج فقه، اصول و تفسیر حوزه علمیه قم تا از زاویهای نو به تماشای سوره هل أتی بنشینیم.
منظومه ولایت در افق ماه ذیالحجه
حجتالاسلام عابدی در ابتدا با اشاره به قداست و برکت ماه ذی الحجه، این ماه را منظومهای از تجلیات ولایی برشمرده و میگوید: تقویم این ماه با آیات الهی گرهخورده و هر روز آن یادآور پیوندی ناگسستنی میان قرآن و عترت است.
بیست و پنجم ذی الحجه که سالروز نزول سوره مبارکه انسان است، در کنار وقایع بزرگی، چون غدیر، مباهله و نزول آیه ولایت در روز بیست و چهارم، زنجیرهای از حقانیت مسیر اهلبیت (ع) را تکمیل میکند. تمرکز آیات فراوان بر فضایل امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س) در این ماه، نشاندهنده جایگاه محوری این خانواده در هدایت بشری است.
ایشان ادامه میدهد: سوره «هل أتی» که در میان مفسران و قرآنپژوهان به سوره انسان یا دهر نیز شهرت دارد و نام خود را از نخستین کلمات آیه اول این سوره یعنی «هَلْ أَتَی عَلَی الْإِنْسَانِ حِینٌ مِنَ الدَّهْرِ» (سوره انسان، آیه ۱) وام گرفته است، در حقیقت شناسنامه اخلاقی و معرفتی خانوادهای است که تمام هستی خود را در طبق اخلاص نهادهاند.
نزول این سوره در اواخر ماه ذیالحجه، گویی حسن ختامی بر آیات ولایت است تا نشان دهد ولایت، پیش از آنکه یک مقام سیاسی یا اجتماعی باشد، یک حقیقت اخلاقی و ایثارگرانه در متن زندگی و خانواده است.
در واقع، این سوره پاسخی الهی به یک رفتار خالصانه در نهاد خانواده است که نشان میدهد چگونه یک پیوند عاطفی و ایمانی میتواند به عالیترین درجات عرفانی ختم شود.
این پژوهشگر دینی در تبیین شأن نزول این سوره خاطرنشان میکند: داستان نزول این آیات با بیماری حسنین (ع) گرهخورده است.
زمانی که این دو ریحانه رسولالله (ص) در بستر بیماری بودند، امیرالمؤمنین (ع)، فاطمه زهرا (س) و خادم ایشان نذر کردند که در صورت بهبودی فرزندان، سه روز روزه بگیرند. این نذر، نه یک عمل فردی، بلکه یک میثاق جمعی در کانون خانواده بود تا قدرت دعا و روزه را برای عبور از بحرانهای زندگی به کار بگیرند. پس از بازیابی سلامت کودکان، خانواده بر عهد خود استوار ماند و روزه را آغاز کرد که همین وفای به عهد، نخستین گام در مسیر نزول برکات آسمانی بر این خانه بود.
نذری برای شفا و ضیافتی برای خدا
استاد عابدی با اشاره به جزئیات این واقعه تاریخی میگوید: حضرت زهرا (س) برای افطار، غذایی ساده از سویق یا همان حلوایی معطر تهیه کردند. بوی خوش این غذا که ناشی از اخلاص و سلیقه بانوی دو عالم بود، در فضای خانه پیچیده بود. اما درست در لحظه افطار، نیازمندی در خانه را کوبید. در اینجا بود که ایثار علوی و فاطمی تجلی یافت و تمام اهل خانه، سهم غذای خود را به فقیر بخشیدند. این اتفاق در حالی رخ داد که خود ایشان بهشدت محتاج آن طعام بودند، اما رضایت الهی را بر نیاز جسمانی مقدم داشتند.
وی بادقت بیشتر به این روایت میافزاید: نکته شگفتانگیز اینجاست که این بخشش نه یکبار، بلکه بار دیگر تکرار شد. در برخی تفاسیر معتبر مانند تفسیر مجاهد، اینگونه نقل شده است که فاطمه زهرا (س) پس از بخشش اول، دوباره بلند شدند تا برای خانواده افطاری تهیه کنند.
اما هر بار که غذا آماده میشد، نیازمند دیگری از راه میرسید. این تکرار بخشش نشاندهنده آن است که ایثار در این خانواده، یک جرقه لحظهای نبوده، بلکه یک جریان مستمر و ریشهدار در عمق جان ایشان است.
این استاد سطوح عالی حوزه در ادامه یادآور میشود: در روز اول مسکین، در روز دوم یتیم و در روز سوم اسیر به در این خانه آمدند. البته بر اساس برخی تبیینهای دقیق تاریخی، این سه واقعه میتواند در یک روز و طی سه مرحله پیاپی رخداده باشد. حضرت زهرا (س) با تتمه آرد و روغنی که در منزل بود.
سه بار غذا درست کردند و هر سه بار، آن را به نیازمندان بخشیدند.
این خانواده در نهایت با آب افطار کردند تا درس بزرگی به تاریخ بدهند که چگونه میتوان با دستخالی، بخشندهترین خلق بود.
پاسخ به شبهات در پرتو حقایق تاریخی
در نگاه این پژوهشگر دینی، پاسخ به برخی ابهامات پیرامون این واقعه ضرورت دارد و ایشان تصریح میکند: برخی مغرضان یا کسانی که تحتتأثیر افکار وهابی هستند، تلاش میکنند با طرح سؤالاتی درباره توان جسمی کودکان برای سه روز روزه متوالی با شکمگرسنه، اصل واقعه را زیر سؤال ببرند.
اما پاسخ اینجاست که در منابع اصیل اهلسنت، از جمله تفسیر مجاهد، ذکر شده که این وقایع در یک روز رخداده است. یعنی حضرت زهرا (س) در یک بازه زمانی کوتاه، سه بار افطاری آماده کردند و هر سه بار آن را انفاق کردند.
معتقد است: این تبیین علمی، نهتنها از عظمت کار نمیکاهد، بلکه نشاندهنده فشار مضاعف و امتحان سختی است که در یک روز بر این خانواده وارد شد. اهلبیت (ع) با این کار ثابت کردند که برای آنها، گرسنگی خود و فرزندانشان در برابر گرسنگی یک نیازمند، تابآوردنی است. این همان معنای حقیقی آیه شریفه است که میفرماید: وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا (سوره انسان، آیه ۸). یعنی آنها طعام را درحالیکه به آن نیاز و علاقه داشتند، به دیگران بخشیدند.
حجتالاسلام عابدی با تأکید بر واژه اسیر در این آیه میگوید: اسیر در آن دوران معمولاً از میان غیرمسلمانانی بود که در جامعه اسلامی زندگی میکردند. بخشیدن غذا به یک اسیر غیرمسلمان، نشاندهنده اوج نگاه انسانی و فراجناحی اسلام به مقوله کرامت است.
اهلبیت (ع) با این رفتار، مرزهای عقیدتی را در احسان و نیکوکاری درنوردیدند و ثابت کردند که خانواده تراز وحی، پناهگاه هر دردمندی است، فارغ از اینکه آن فرد چه آیین و مسلکی داشته باشد.
کرامت انسانی فراتر از مرزهای عقیده
استاد دروس خارج حوزه علمیه در ادامه به تبیین شعار محوری این خانواده پرداخته و اشاره میکند: آیه «إِنَّمَا نُطْعِمُکُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِیدُ مِنْکُمْ جَزَاءً وَلَا شُکُورًا» (سوره انسان، آیه ۹) منشور اخلاص در اسلام است. آنها نهتنها به دنبال پاداش مادی نبودند، بلکه حتی انتظار یک تشکر ساده را هم از نیازمندان نداشتند.
این نگاه، بنیانهای اخلاقی خانواده را چنان مستحکم میکند که هیچ عامل بیرونی نمیتواند آن را متزلزل سازد. وقتی انفاق برای خدا باشد، دیگر منتی در کار نیست و رابطه میان بخشنده و گیرنده، بر پایه کرامت شکل میگیرد.
ایشان در نگاهی ژرف به آیات سوره انسان میگوید: این سوره با بیانی رفیع، مقامات عرفانی و معنوی کسانی را توصیف میکند که از بند خود رها شدهاند. توصیفاتی که خداوند از بهشت و پاداشهای این خانواده در ادامه سوره میآورد، نشاندهنده آن است که ایثار در محیط خانواده، کلید گشایش درهای ملکوت است.
در واقع، خداوند با نزول این آیات، به تمام جهانیان اعلام کرد که مسیر رسیدن به ابرار، از میان همین فداکاریهای بهظاهر کوچک، اما باعظمت میگذرد.
حجتالاسلام عابدی تصریح میکند: سوره انسان به ما میآموزد که خانواده، کانون تمرین ایثار است. اگر در یکخانه، اعضا یاد بگیرند که از حق خود به نفع دیگری بگذرند، آن جامعه به صلاح و فلاح خواهد رسید.
این سوره، پاسخی به تمام بحرانهای اخلاقی جهان معاصر است؛ جهانی که در آن فردگرایی مفرط، پیوندهای خانوادگی را سست کرده است. بازگشت به الگوی سوره هل اتی، یعنی بازگشت به اصالت محبت و فداکاری در کانون گرم خانواده. سوره هل أتی به ما میآموزد که استحکام خانواده در گروی دیگرخواهی در پرتو خداخواهی است.
نظر شما