عزاداری برای سیدالشهدا(ع) در بارگاه منور رضوی، فراتر از یک آیین مذهبی، تجلی پیوند عمیق دو خورشید فروزان است که در رگهای هویت شیعی جریان دارد. در این قطعه از بهشت، ستایشگری اهلبیت(ع) نه تنها یک هنر، بلکه رسالتی است که باید میان اصالتهای کهن و ضرورتهای عصر جدید پلی استوار بنا کند. آستان قدس رضوی با درک دقیق این جایگاه، تحولی بنیادین را در ساختار مراسم آغاز کرده تا نوای روضه، همسو با تپشهای قلب نسل نو، معرفتی عمیقتر را به زائران هدیه دهد. برای واکاوی این مسیر تحولی و بررسی استانداردهای مداحی در حرم مطهر رضوی با مرتضی ساقی، کارشناس مسئول اداره مراسم و آیینهای حرم مطهر رضوی به گفتوگو پرداختهایم که در ادامه میخوانید.
توازن میان سنتهای اصیل و نیازهای نسل امروز
مرتضی ساقی گفتوگو را با اشاره به پیشینه تاریخی ستایشگری آغاز کرده و میگوید: سنت روضهخوانی و اجرای برنامههای مذهبی از زمان ائمه اطهار(ع) مرسوم بوده و در طول تاریخ، فراز و فرودهای بسیاری را پشت سر گذاشته است. این مسیر از روضههای خانگی و محافل قدیمی آغاز شده و امروز به ساختاری منسجم در اداره مراسم حرم مطهر رضوی رسیده است. ما در این مجموعه وظیفه داریم این میراث گرانبها را با نگاهی تخصصی بررسی و پایش کنیم. واقعیت این است مداحی مانند هر هنر قدسی دیگری آداب، سبک و اشعار خاص خود را دارد و در دنیای امروز با تحولات جدی روبهرو شده است.
این کارشناس مسئول در ادامه با اشاره به ضرورت توجه به تغییرات اجتماعی توضیح میدهد: جامعه امروز ما بهویژه «نسل زد» نگاه متفاوتی به مقوله رسانه و سبکهای هنری دارد. ما نمیتوانیم به این تحولات بیاعتنا باشیم. نسل جوان امروز تحول مداحی را در مدلها و سبکهای جدید جستوجو میکند، اما نکته کلیدی اینجاست که ما نباید در میان این نوآوریها، آموزههای اصیل و ریشههای مداحی را فراموش کنیم. هنر ما در آستان قدس این است که میان سنتهای مورد پسند پیشکسوتان و نوآوریهای مورد نیاز جوانان، پیوندی منطقی و هوشمندانه برقرار کنیم تا هیچکدام از این دو طیف از سفره فیض رضوی بیبهره نمانند.
کادرسازی تخصصی از دکلمهخوانی تا مداحی حرفهای
ساقی درباره ساختار جدید تربیت مداحان در حرم مطهر خاطرنشان میکند: برای اینکه بتوانیم خروجی مناسبی داشته باشیم، حوزه ستایشگری را به سه بخش تخصصی تقسیم کردهایم. بخش نخست به نوجوانان و مستعدان این عرصه اختصاص دارد که آنها را در قالب دکلمهخوانی سازماندهی کردهایم. اعتقاد ما بر این است که یک مداح نوجوان پیش از آنکه به دنبال ملودی و سبک باشد، باید با استخوانبندی شعر آشنا شود. این نوجوانان در دورههای تخصصی میآموزند که رباعی، مثنوی، غزل و قصیده چه تفاوتهایی با هم دارند و چگونه باید حق مطلب را در ادای کلمات ادا کنند. در حال حاضر حدود ۶۰ نوجوان در این بخش فعال هستند که بسیاری از آنها اکنون در مهمترین مراسمهای حرم مطهر و حتی برنامههای ملی خارج از آستان قدس به اجرای برنامه میپردازند.
وی در ادامه به جایگاه پیشکسوتان و لزوم تکریم آنها پرداخته و میگوید: در کنار توجه به نوجوانان، ما قدردان عزیزانی هستیم که عمری را در آستان امام رضا(ع) پیر غلامی کردهاند. این بزرگواران سرمایههای معنوی ما هستند و ما نوکری برای آنها را افتخار خود میدانیم. اما برای پاسخ به نیازهای تخصصی نسل جوان، بخش مداحان جوان را با رویکردی کاملاً متفاوت راهاندازی کردهایم. هدف ما این است مداح حرم مطهر، فردی جامعالاطراف باشد؛ یعنی همانقدر که در روضهخوانی و شور گرفتن توانمند است، در قرائت ادعیه و زیارات نیز تبحر داشته باشد. مداح تراز حرم نباید صرفاً به خواندن اشعار اکتفا کند، بلکه باید بتواند با تسلط بر دعا، زائر را به عمق مفاهیم توحیدی ببرد.
آکادمی ستایشگری با حضور اساتید تراز اول کشور
ساقی درباره جزئیات دورههای آموزشی پیشرفته برای مداحان جوان اظهار میکند: ما برای ارتقای سطح کیفی مداحان، دورههای تخصصی را با حضور اساتید برجستهای همچون حاج محمود کریمی، حاج مهدی رسولی، حاج مهدی میرداماد و... برگزار کردهایم. این جلسات صرفاً یک کلاس ساده نیست، بلکه کارگاههای تخصصی در حوزههای فن بیان، آداب و اخلاق ستایشگری و معرفتشناسی است. ما تاکنون جلسات متعددی را پشت سر گذاشتهایم و این روند همچنان ادامه دارد. در فازهای بعدی، به سراغ مباحثی همچون مقتلشناسی دقیق، تحول در حنجره و صدا و حتی آداب تغذیه پیش از اجرا خواهیم رفت تا مداح بداند چگونه از ابزار صدای خود برای خدمت به آستان مقدس استفاده کند.
این مقام مسئول در اداره مراسم حرم مطهر به نتایج ملموس این آموزشها اشاره کرده و میافزاید: خوشبختانه امروز شاهد هستیم سطح کیفی مداحان جوان ما به شکل چشمگیری ارتقا یافته است. بسیاری از کسانی که در سطوح پایینتر بودند، با بهرهگیری از دانش این اساتید، اکنون به سطح یک مداحی در حرم مطهر رسیدهاند. اگر امروز به برنامههای حرم مطهر نگاه کنید، میبینید بدنه اصلی اجراها در اختیار نسل جوان و متخصصی است که هم با زبان روز آشنا هستند و هم به اصول معرفتی پایبندند. ما از میان تعداد زیاد متقاضیان، حدود ۴۰ نفر از نخبگان را غربال و به عنوان سرمایههای اصلی حرم مطهر روی آنها سرمایهگذاری کردهایم تا تحولی ماندگار در فضای معنوی آستان قدس ایجاد شود.
نخبهیابی ملی و پاسخ به مطالبات عمومی زائران
ساقی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع شناسایی استعدادهای خارج از مشهد پرداخته و توضیح میدهد: نگاه ما در آستان قدس رضوی، نگاهی ملی و فراملی است. ما از طریق شبکههای تخصصی خود در سراسر کشور، مداحان نخبهای را که شاید در شهر خود شناخته شده باشند اما در سطح ملی کمتر به آنها پرداخته شده، شناسایی میکنیم. برای ما فرقی نمیکند این مداح در خوزستان باشد یا در دورترین نقاط کشور؛ اگر فردی قابلیت فنی و معرفتی لازم را داشته باشد، بستر حرم مطهر برای او فراهم است. ما نمونههایی داشتیم که سالها پیش برای نخستین بار به حرم مطهر دعوت شدند و امروز به چهرههای محبوب و شناخته شدهای تبدیل شدهاند که مردم از نفس آنها بهره میبرند.
وی با تأکید بر اهمیت پاسخگویی به سلیقه زائران میگوید: زائرانی که از راههای دور و نزدیک به شوق زیارت میآیند، مطالبات مشخصی دارند. گاهی زائر مستقیماً درخواست میکند فلان مداح مطرح ملی یا فلان چهره محبوب که با کارهای شاخصی مثل سلام فرمانده یا اشعار مناسبتی شناخته شده است، در حرم مطهر رضوی اجرا داشته باشد. ما وظیفه داریم این مطالبات را بشنویم و تا جایی که با ضوابط حرم مطهر همخوانی دارد، به آنها پاسخ دهیم. حضور مداحان چهره و محبوب در کنار نخبگان جوان، فضایی پویا و جذاب را برای زائران فراهم میکند. البته تمام این دعوتها از طریق یک شورای تخصصی ۵ یا ۶ نفره انجام میشود که با بررسی دقیق مناسبتها و نیازسنجی از افکار عمومی، بهترین گزینهها را برای هر مراسم انتخاب میکنند.
استانداردهای محتوایی و خط قرمزهای ستایشگری در حرم
ساقی درباره ویژگیهای فنی و محتوایی مداحی در بارگاه منور رضوی خاطرنشان میکند: مداحی در حرم مطهر با مداحی در یک هیئت خانگی یا محلی تفاوتهای اساسی دارد. ما ملاکهای مشخصی را به مداحان ابلاغ کردهایم. برای مثال، شوری که در محافل بیرون اجرا میشود، شاید در فضای قدسی حرم مطهر جایگاهی نداشته باشد. همچنین اشعاری که محتوای سبکی دارند، حتی اگر زیبا باشند، اجازه قرائت در حرم مطهر رضوی را ندارند. خط قرمز اصلی ما، حفظ وحدت و انسجام جامعه اسلامی است. اشعار مداحان نباید سمت و سوی تفرقهانگیز داشته باشد یا وارد حوزههای انتقادی تند و جناحی شود. حرم منور امام رضا(ع) متعلق به همه مردم با هر نوع نگاه و سلیقهای است و حتی کسی که شاید با برخی مسائل زاویه داشته باشد، وقتی به زیارت میآید باید بتواند از روضه امام رضا(ع) بهره ببرد.
این کارشناس مسئول در ادامه به فرایند نظارت بر محتوا اشاره کرده و میگوید: ما پیش از مراسمهای بزرگ، با مداحان تماس میگیریم و کلیدواژههای محتوایی را به آنها میدهیم. بهطور نمونه در مراسم اذن عزا که اول محرم برگزار شد، تأکید کردیم اشعار باید حول محور حزن و اندوه محرم، یاد شهدای خدمت و اتحاد مردم باشد. در بسیاری از موارد، مداحان اشعار خود را پیش از اجرا برای ما ارسال میکنند و تیم کارشناسی ما آنها را بررسی میکند. اگر بخشی از شعر با ضرورتهای زمانه یا ضوابط حرم مطهر همخوانی نداشته باشد، با احترام از مداح میخواهیم آن را اصلاح کند. حتی مواردی داشتهایم که برای یک مداح، از سه شاعر مختلف شعر تهیه کردهایم تا خروجی کار از نظر ادبی و معرفتی کاملاً بینقص باشد.
تعامل راهبردی با تشکلهای ستایشگری کشور
ساقی به تعامل آستان قدس رضوی با سایر نهادها نیز پرداخته و تصریح میکند: مجموعههایی مانند کانون مداحان، بنیاد دعبل و بسیج مداحان اگرچه از نظر تشکیلاتی زیرمجموعه سازمان تبلیغات اسلامی هستند، اما پیوند عمیقی با حرم مطهر دارند. بسیاری از مدیران این تشکلها خودشان از مداحان باسابقه حرم مطهر هستند و تبادل اطلاعات مستمری با هم داریم. ما مداحان مستعد را به آنها معرفی میکنیم و آنها نیز نخبگان استانی را به ما معرفی میکنند. این شبکه ارتباطی حتی میان اعتاب مقدسه نیز وجود دارد؛ بهطوری که با بخش مراسم حرم حضرت معصومه(س)، شاهچراغ(ع) و سایر بقاع متبرکه در ارتباط هستیم تا از ظرفیت مداحان با معرفت و قابلی که در سفرهای زیارتی هستند، به بهترین شکل استفاده کنیم. هدف همه ما این است که نوای یاحسین(ع) با بهترین کیفیت و عمیقترین مفاهیم در فضای ایران اسلامی طنینانداز شود.
نظر شما