سال ۱۹۶۸ بود و ایتالیا و شوروی دیدار نیمه نهایی جام ملت‌های اروپا را برگزار می‌کردند تا فینالیست مشخص شود. در وقت قانونی و وقت‌های اضافی گلی رد و بدل نشد... در نهایت هم این تیم میزبان بازی‌ها یعنی ایتالیا بود که راهی فینال شد... با ضربات پنالتی؟ پاسخ منفی است... آیا به دلیل حق میزبانی ایتالیا به مرحله بعد رفت؟ بازهم پاسخ منفی است... پرتاب سکه یا همان «شیر یا خط» خودمان، ایتالیا را به بازی فینال رساند!

۵۰ سال پیش

جالب اینکه مسابقه فینال میان ایتالیا و یوگسلاوی هم از حیث نتیجه سرنوشت مشابهی پیدا کرد. دو تیم در وقت قانونی و اضافی به تساوی یک‌-یک رسیدند؛ این‌بار اما سکه و شیریاخطی در کار نبود. بازی دو روز بعد تکرار شد و این بار ایتالیایی‌ها با دو گل حریف را شکست دادند و قهرمان اروپا شدند. دردسر شیریاخط و یا تکرار بازی همه را از بی‌عدالتی کلافه کرده بود. به‌خصوص اینکه در یک چهارم نهایی بازی‌های المپیک ۱۹۶۸ هم قرعه‌کشی، تکلیف تیم برنده و حذف شده را مشخص کرد و نارضایتی‌ها بالا گرفت.نه اینکه پنالتی هنوز اختراع نشده باشد، بلکه کمتر به سر کسی زده بود که به جای تکرار پردردسر بازی‌های به تساوی کشیده‌شده و یا روش ناعادلانه شیریاخط و قرعه‌کشی، از پنالتی برای تعیین برنده استفاده کنند.
خلاصه اینکه اعتراض‌ها و نارضایتی‌ها جواب داد و دقیقاً ۵۰ سال پیش برای نخستین بار سرنوشت یک مسابقه در یک تورنمنت بزرگ فوتبال با ضربات پنالتی تعیین شد. آلمان غربی و چکسلواکی به فینال جام ملت‌های اروپا در سال ۱۹۷۶رسیدند. پس از ۹۰ دقیقه و همچنین در وقت‌های اضافه نتوانستند برتری خود را به یکدیگر تحمیل کنند و بازی با نتیجه مساوی ۲-۲ به پایان رسید. سرنوشت مسابقه و قهرمانی اروپا در نهایت با روشی نوآورانه تعیین شد که البته امروز چیزی کاملاً عادی به نظر می‌رسد. یعنی دو تیم به ضیافت پنالتی‌ها دعوت شدند. در شرایطی که سه ضربه اول هر دو تیم توسط بازیکنانشان به گل تبدیل شد، پنالتی چهارم را «لادیسلاو یورکمیک» برای چکسلواکی به تور دروازه دوخت، اما ضربه «اولی هونس» از آلمان غربی آسمان بالای دروازه را شکافت!

پنالتی‌زن گمنام

حالا لحظه‌ای رسیده بود که شگفتانه دوم جام ۱۹۷۶ متولد شود. «آنتونین پاننکا» هافبک بیست‌وهفت ساله چکسلواکی پشت توپ ایستاد... مقابلش «سپ مایر» ایستاده بود که هم قهرمانی جهان و هم اروپا را تجربه کرده بود... مایر حدس زد توپ به سمت چپ می‌رود و به همان سمت هم شیرجه زد... اما پاننکا با خونسردی کامل به جای ضربه زدن محکم به بغل توپ، به آرامی زیر توپ ضربه زد و آن را به جای خالی سپ ‌مایر یعنی وسط دروازه فرستاد... درست حدس زدید... اولین ضربه «جیپ» تاریخ فوتبال آن هم در یک مسابقه بسیار حساس فینال متولد شده بود! آن زمان البته این ضربه به «پاننکا» معروف شد و هنوز هم در خیلی از کشورهای جهان به همین عنوان شناخته می‌شود.
چند سال قبل نشریه فوتبالی «پاننکا» صوتی از این بازیکن معروف چکسلواکی را منتشر کرد که می‌گوید: «بگذارید ‏اعتراف کنم. من این نوع ضربه زدن را از یک نفر دیگر در تمرین‌های ‏تیم بوهمین پراگ یاد گرفته بودم... اسم پاول فابرکا به نظرتان آشنا ‏نیست؟».
«پاول فابرکا» اهل جمهوری چکسلواکی و هم‌بازی «پاننکا» بود ولی با وجود استعدادی که داشت نتوانست به ‏سطح اول فوتبال اروپا برسد. او در سال ۱۹۷۵ به آرژانتین رفت و به یکی از باشگاه‌های این کشور پیوست و در یکی از بازی‌های ‏دوستانه بود که برای نخستین بار با ضربه چیپ، ‏پنالتی زد. البته او هیچ‌گاه فرصت پیدا نکرد و شاید هم جسارت و شهامت این را نداشت که در فینال یک رویداد بزرگ ورزشی، مهم‌ترین ضربه پنالتی را مثل «پاننکا» به گل تبدیل کند.

نوبت ترفند جدید

۶ سال طول کشید تا قانون تعیین برنده با ضربات پنالتی به جام جهانی هم سرایت پیدا کند. در نیمه‌نهایی جام جهانی ۱۹۸۲ اسپانیا، آلمان غربی توانست با ضربات پنالتی فرانسه را شکست دهد. از آن زمان تا به امروز سرنوشت مسابقات زیادی در این رویداد بزرگ و سایر مسابقات با پنالتی تعیین شده‌ است. روشی که اگرچه خیلی‌ها آن را بی‌رحمانه می‌دانند اما عادلانه بودن آن به روش شیریاخط می‌چربد و دردسر و هزینه‌های تکرار مسابقه را هم ندارد. در میان همه مسابقاتی که به پنالتی کشیده شده، سه فینال جام جهانی خیلی خاص هستند.در سال ۱۹۹۴، برزیل پس از تساوی بدون گل مقابل ایتالیا در ضربات پنالتی قهرمان جهان شد. در سال ۲۰۰۶ هم ایتالیا پس از تساوی یک-یک، فرانسه را در ضربات پنالتی شکست داد و جام را به خانه برد. در سال ۲۰۲۲ هم که یادتان هست آرژانتین پس از تساوی ۳-۳ برابر فرانسه، در ضربات پنالتی به قهرمانی رسید.
اما اگر بخواهیم بازهم از پنالتی‌های معروف جام جهانی صحبت کنیم، شاید مشهورترین پاننکای تاریخ جام متعلق به زین‌الدین زیدان باشد.
در فینال جام جهانی ۲۰۰۶ مقابل ایتالیا، زیدان در دقیقه هفتم از روی نقطه پنالتی با یک چیپ ظریف و تمیز، دروازه‌بان حریف را تسلیم کرد. توپ پس از برخورد به زیر تیر افقی از خط دروازه عبور کرد؛ در حالی که حتی به تور دروازه هم نرسید و«بوفون» افسانه‌ای فقط توانست گل شدن توپ را تماشا کند. امسال با توجه به اینکه مرحله حذفی جام جهانی ۲۰۲۶ برای نخستین بار با مرحله یک‌شانزدهم نهایی آغاز می‌شود، تعداد مسابقات حذفی افزایش یافته است.بنابراین در مجموع مراحل از یک‌شانزدهم نهایی... تا دیدار رده‌بندی و فینال، در مجموع ۳۲ مسابقه داریم که در صورت مساوی شدن پس از ۱۲۰ دقیقه، می‌توانند به ضربات پنالتی کشیده شوند.به نظر شما چقدر امکان دارد در ضیافت پنالتی‌های این دوره از جام جهانی بازهم شاهد جیپ‌های «پاننکا»یی باشیم؟ اصلاً این را هم در نظر بگیرید که چه بسا بازیکنی پیدا شود و برای زدن ضربه پنالتی، ترفند و روش جدید و زیباتری ابداع کند.