با گلبرگهای گوشتی سرخابی و برگهای گرد پهن، لاله تالابی تقریباً در همه خطه شمالی کشور دیده میشود؛ گیاهی که عموماً به نام گیاه دیگری شناخته میشود. یکی از اشتباههای رایج، یکی دانستن این گیاه با «نیلوفر آبی» است. با وجود شبیه به هم بودن، اما لاله تالابی شاخصهای دارد که او را از نیلوفر آبی متمایز میکند. در مرکز گلهای لاله تالابی، یک هسته باقلا مانند وجود دارد که در نیلوفر آبی دیده نمیشود. این گزارش درباره همین گیاه تماشایی است.
هر جا آببند باشد
گل لاله تالابی یک گیاه چند ساله و آبزی است و در استخرهای کمعمق، دریاچهها، تالابها و باتلاقها وجود دارد. این گیاه دارای ریشههای محکمی است که این ریشهها درون گل و لای موجود در کف آب قرار میگیرند و از طریق ساقههای بلند خود به برگهای شناور متصل میشوند. گیاه لاله تالابی دارای ارتفاع 5/1 متر و عرض آن به ۳متر میرسد. برگهای گیاه بزرگ بوده و قطری در حدود ۶۰ سانتیمتر دارند که در سطح آب شناور هستند و حاشیه برگها موجدار است. بعضی مواقع برگهای لاله تالابی چند سانتیمتر بالاتر از سطح آب قرار میگیرند. لاله تالابی از گونههای بومی زیستبومهای آبی در شمال کشور است. معمولاً هر جا آببندی باشد، میشود گیاه لاله مردابی را هم دید. این گیاه برگهای پهنی دارد. در وسط گلهای این گیاه، کلالهای وجود دارد که پس از ریزش گل، رشد کرده و بذر گیاه را تولید میکند. این بذر که در گویشهای شمال کشور «سلهباقلا» نام دارد، توسط سودجویان چیده و به بازار عرضه میشود.
گلهای تابستان
آغاز دوره گلدهی لاله آبی تیرماه و پایان دوره گلدهی اواخر تابستان است. لاله مردابی از گیاهان شناوری است که ریشه آن در داخل آب قرار داشته و ساقه و برگها و گل در خارج از آب اما در تماس با آن یعنی به شکل شناور در سطح آب مشاهده میشود. گلهای لاله مردابی عموماً در تابستان شکوفا و به رنگهای سفید، صورتی یا ارغوانی دیده میشوند، گلها همزمان نر و ماده هستند و گردهافشانی با کمک سوسکها و حشرات انجام میشود. عمر هر گل حدود سه روز است که صبحها باز و شبها بسته میشوند.
در تالاب انزلی در قسمتهای مرکزی تالاب، در منتهاالیه غربی تالاب و در حاشیه جنوبی آن، رویشگاههای این گیاه قرار دارند. از این گیاه در کشورهای جنوب غرب آسیا به عنوان یک ماده مغذی در فرایند تولید غذا استفاده میشود. این گیاه در ساقه خود، مقدار قابل توجهی مواد قندی و ویتامین دارد؛ از این رو میشود از آن به عنوان یک ماده غذایی هم استفاده کرد. این گیاه زیبا همچنین نقش مؤثری در تجزیه مواد شوینده و شیمیایی دارد که کاهش آن تهدیدهای زیست محیطی بیشتری را به تالاب وارد میکند. قوهای مهاجر علاقه فراوانی به تغذیه از دانه این گیاه دارند. اغلب در فصل زمستان این پرنده در رویشگاههای لاله مردابی دیده میشود.
در آستانه انقراض
این روزها متأسفانه لالههای تالابی بیشتر از هر وقت دیگری در معرض خطر قرار گرفتهاند. آن قدر که نام این گیاه هم در فهرست گیاهان در معرض خطر قرار گرفته است. چندین عامل سبب شده تا این گیاه بومی آبگیرهای شمال کشور، روز و روزگار خوشی نداشته باشد. در بسیاری از بازارهای محلی، تخمدانهای لاله مردابی را با نام «پسته دریایی» به فروش میرسانند. وجود بازار برای این محصول گیاهی موجب شده با برداشت بیرویه، عملاً امکان زادآوری گیاه کاهش پیدا کند. از این تخمدانها در تزئینات گلآرایی هم استفاده میشود که به برداشت بیرویه آن دامن میزند.
ناگفته نماند که عبور و مرور قایقها هم از لابهلای این گیاهان شناور در آب، از عوامل دیگری است که انقراض این گل را سرعت بخشیده است. واقعیت آنکه هر جا که این گل میروید، گردشگران برای تماشای گلها به آنجا هجوم میآورند. آببندان ۵۲ هکتاری روستای اجاکسر در غرب بابلسر یکی از رویشگاههای این گیاه زیباست؛ اما یکی از شناخته شدهترین آبگیرهایی که لاله مردابی در آن میروید، تالاب انزلی است.
میزبان قدیمی لالههای تالابی
۱۵ هزار سال پیش در آبهای ساحلی دریای مازندران، باریکهای از خشکی سر برآورد که بخش کوچکی از دریا را از بستر اصلی آن جدا میکرد. این باریکه چند ده کیلومتری که از یک طرف به خشکی متصل بود، به موازات خط ساحلی پیش رفت و در پشت خود حوضچهای به وجود آورد که یک زیستبوم کامل تالابی بود. تالاب انزلی، این چنین شکل گرفت. با ۱۱ رود اصلی، ۳۰ رود فرعی و مساحتی کمتر از ۲۰ هزار هکتار، تالاب انزلی مهمترین زیستبوم تالابی در شمال کشور و بزرگترین ایستگاه پرندگان مهاجر و محل تخمگذاری و زادآوری بسیاری از آنهاست. این تالاب مهمترین زایشگاه ماهیان دریای خزر هم هست و همین مؤلفهها موجب شده نام تالاب انزلی در سال ۱۳۵۴ در فهرست تالابهای بینالمللی کنوانسیون رامسر به ثبت برسد. چهار دهه پس از ثبت این تالاب در فهرست رامسر، حالا تالاب انزلی به خاطر مشکلات فراوانی که گریبانگیرش شده، در «فهرست مونترو» قرار دارد که با اولویت حفاظت و احیای بالا تعریف شده است. تالاب انزلی محل تخمریزی آبزیان و پناهگاه و مأمن پرندگان بومی و مهاجر است. این تالاب با بیش از ۱۰۰ گونه پرنده، ۵۰ گونه ماهی و صدها گونه گیاهی، اکوسیستم کمنظیری دارد. تالاب انزلی از مهمترین منابع تکثیر و تولید ماهیان خاویاری و استخوانی دریای خزر است. این تالاب به واسطه گیاهان، جانوران و مورفولوژی و شکل بستر، ارتباط با دریا و رژیم رودها دارای محیط زیستی ویژه است. معروفترین گیاه، همین گیاه لاله تالابی است؛ تالاب انزلی را به این دلیل «مرداب لاله» میخوانند. تنوع زیستی بالای تالاب، آن را برای پرندهنگری و مطالعه پرندگان مناسب کرده است. حواصیلها، اردکسانان، کشیم بزرگ، کشیم گردنسیاه، یلوه کوچک و کاکاییها از پرندگان این تالاب هستند. چند سالی است که گیاه «آزولا» هم به عنوان یک گیاه مهاجم، بخشهای گستردهای از تالاب را پوشانده و موجب آسیبهای جبرانناپذیری شده است؛ بماند که تالاب انزلی هزار و یک مشکل دیگر هم دارد که این روزها هم خبرساز شده است.
عکسها مجتبی محمدی/ ایرنا
نظر شما