سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی در راستای صیانت از تراث بیبدیل شیعی و ایرانی، یکی دیگر از مفاخر مکتوب موجود در گنجینه این سازمان را در قالب جلد سیودوم از فهرست نسخههای خطی با محوریت «ادبیات» منتشر کرد.
نسخه خطی یا دستنویس در اصطلاح به کتابهای قدیمی گفته میشود که با دست نوشته شدهاند و چاپی نیستند. همچنین در ادبیات کتابداری، دستنویس به نوشتههایی میگویند که تکنسخه بوده و توسط نویسنده تولید شده است. نسخههای خطی به سبب ارزش بالای پژوهشی و آرشیوی، دارای اهمیت زیادی هستند. اما آنچه در ادبیات فارسی به آن نسخه خطی گفته میشود، کتابهایی است که معمولاً در دوران پیش از رواج صنعت چاپ در ایران و کشورهای اسلامی نوشته و منتشر شدهاند.
اثری که بهتازگی منتشر شده نیز یک نمونه از همین میراث است. این اثر، فراتر از یک فهرستنویسی ساده، درواقع نقشهای جامع برای راهیابی پژوهشگران به هزارتوی اندیشههای ادبی است. در روزگاری که صنعت چاپ، کتاب را به کالا مبدل کرده، نسخههای خطی به عنوان «تکنسخههای دارای هویت» شناسنامه فرهنگی یک ملت محسوب میشوند.
هزارو۵۰۷ گنجینه؛ از عروض و قافیه تا لغتنامههای غریب
انتشار این فهرست هزارو۹۲ صفحهای در قطع وزیری، نقطه عطفی در معرفی میراث کتبی است. حجتالاسلام والمسلمین سید جلال حسینی دراین باره میگوید: کتابی که اینک با عنوان فهرست نسخههای خطی کتابخانه آستان قدس در دسترس عموم صاحبنظران و اهل فضل و ادب قرار گرفته، مشتمل بر توصیف و شرح مفصل هزارو۵۰۷ نسخه خطی در موضوع ادبیات و علوم وابسته به آن(عروض، قافیه و فرهنگ لغات) است.
وی خاطرنشان میکند: با انتشار فهرستی دیگر از مجموعه فهارس(فهرستها) کتابهای خطی، دریچه ای از گنجینههای کتابخانه بزرگ آستان قدس به روی محققان، فرهیختگان و علاقهمندان به این رشته گشوده شده و این سازمان تلاش دارد با معرفی دیگر نسخههای خطی موجود در این نهاد مقدس، به نوبه خویش بتواند گامی مثبت و تأثیرگذار در راه نشر و پیشرفت علوم بردارد.
هنر نسخهشناسی؛ فراتر از متن
سیدمحمدرضا فاضل هاشمی، تدوینگر و نویسنده این فهرست نیز معتقد است: «تاریخ علمی هر ملت، درواقع سلسله حیات معنوی آن است». در این جلد، نویسنده با وسواسی ستودنی، دو ساحت «کتابشناسی» و «نسخهشناسی» را در هم آمیخته است.
در این باره فاضل هاشمی، در بخش مقدمه اظهار کرده: تاریخ علمی و سیر تکامل ادب، دانش و هنر هر ملتی درواقع سلسله حیات معنوی و فرهنگی و مایه تمیز و برتری، رشد و ماندگاری آن ملت به حساب میآید. پشتوانه معنوی هر قوم و ملتی در کنار تاریخ و دانش و هنر آن ملت، درواقع در نسخهها و اوراق خطی جلوهگر است.
وی ادامه میدهد: کتابخانه آستان قدس رضوی با دارا بودن نسخههای خطی نایاب، کمیاب و نفیس، اقدام به تدوین فهرست و معرفی آنها به شیفتگان علم و ادب کرده تا زمینهای مناسب برای احیای آثار مهم گذشتگان فراهم شود.
فاضل هاشمی تصریح میکند: در فهرست جدید معرفی نسخههای خطی کتابخانه آستان قدس (جلد سی و دوم) که با موضوع ادبیات و علوم وابسته آن است، به معرفی نسخههای ارزشمند (هزارو۵۰۷ نسخه) با توجه به کتابشناسی، نسخهشناسی و افزودههای نسخه پرداخته شده است.
نویسنده این اثر دراین باره میگوید: در بررسی این نسخههای خطی، ابتدا به تحقیق و شرحی درباره نام کتاب، مؤلف، مندرجات و سرفصلها، آغاز و انجام کتابت و... پرداخته شده و پس از آن، مباحث نسخهشناسی شامل نوع خط، تاریخ کتابت، نام کاتب، تزئینات و نوع صفحهآرایی و سپس یادداشتها و مُهرهای اوراق بدرقه و ظهریهها(پشتنویسها) آورده شده است.
وی یادآور میشود: مجموعه معرفی شده از فهرست نسخههای خطی کتابخانه آستان قدس با موضوع ادبیات، غیر از نسخههای اهدایی رهبر شهید، حضرت آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنهای(ره) بوده و فقط تعداد اندکی از آنها که در فهرست موضوع ادبیات، اهدایی آن رهبر حکیم و شهید از قلم جا افتاده بود، در این فهرست گنجانده شدهاند.
تورق برگزیدهها؛ سفری میان شاهکارهای بیتکرار
در میان هزارو۵۰۷ اثر معرفی شده در این فهرست، برخی نسخهها جایگاه مهمتری دارند. بررسی این آثار نشاندهنده غنای بیمرز کتابخانه آستان قدس است:
۱. ادب الکاتب(قرن ۷ هجری): نسخهای کهن که معیار نویسندگی و بلاغت در سدههای میانی اسلام بوده است.
۲. شاهنامه فردوسی(قرن ۱۳): اثری فاخر که با ۳۰ مجلس تصویرگری بینظیر و سرلوحهای زرین، حماسه ملی ایران را در کالبد هنر قاجاری بازنمایی میکند.
۳. دیوان حافظ(۸۰۵ هجری): یکی از کهنترین و معتبرترین نسخههای دیوان لسانالغیب، کتابت شده تنها چند سال پس از وفات شاعر، با سه سرلوح مرصع که چشم هر بینندهای را خیره میکند.
۴. فتوح الحرمین(قرن ۱۲): اثری بصری و مذهبی که با ۵۰ تصویر رنگی از بقاع متبرکه و مزارات ائمه(ع)، پیوندی میان جغرافیا، ادبیات و مذهب ایجاد کرده است.
۵. درة التاج(۷۲۰ هجری): نسخهای از دوران شکوفایی علمی ایران که در نیمه شعبان بیش از ۷۰۰ سال پیش کتابت شده و اصالت فلسفی و ادبی آن دوران را بازگو میکند.
۶. دیوان جامی(۹۳۶ هجری): نسخهای نفیس از دوران صفویه که ظرافتهای خط و تذهیب آن دوره طلایی را در خود جای داده است.
همچنین آثاری مانند «تکمله سید رضی»، «اصول فن مناظره» به خط علیاصغر حکمت و نسخههای مذهب «تنبیه المبتدی» همگی قطعاتی از پازل بزرگ فرهنگ ایرانی-اسلامی هستند که در این کتاب به تفصیل توصیف شدهاند.
میراثی برای فردا
باید خاطرنشان کرد این مجموعه، با دقت تمام از میان هزاران نسخه گزینش شده است. نکتهسنجی نویسنده در تفکیک نسخههای این فهرست از مجموعههای اهدایی رهبر شهید انقلاب(که پیشتر در فهارس جداگانه منتشر شده بودند) نشان از نظم ساختاری در مدیریت اسناد این سازمان دارد؛ هرچند تعداد نادری از نسخههای جامانده از آن مجموعه گرانقدر نیز در راستای تکمیل مباحث ادبی، در این اثر گنجانده شده است.
چاپ اول جلد سیودوم از فهرست نسخههای خطی آستان قدس، تنها یک کتاب نیست؛ بلکه دعوتی است از سوی تاریخ به معاصران، تا با بازگشت به ریشههای اصیل ادبی، شکوه آینده را ترسیم کنند.
نظر شما