مفهوم «انسان کامل» از بنیادی‌ترین مفاهیم اندیشه اسلامی است؛ اما این مفهوم در طول تاریخ، قرائت‌های متفاوتی یافته است. در سنت عرفانی، انسان کامل بیش از هر چیز، مظهر جامع اسما و صفات الهی و آینه تمام‌نمای حق تعالی است؛ انسانی که با سیر و سلوک معنوی، به مقام قرب الهی دست یافته و واسطه فیض میان خالق و مخلوق می‌شود. در سنت فلسفی، انسان کامل غایت حرکت تکاملی نفس و عالی‌ترین مرتبه وجود انسانی به شمار می‌رود.
در اندیشه شهید مطهری، شهید صدر و رهبر شهید انقلاب حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، مفهوم انسان کامل افق تازه‌ای پیدا می‌کند. در این قرائت، انسان کامل تنها سالکی نیست که به کمال شخصی رسیده باشد، بلکه انسانی است که مسئولیت الهی خود را در متن جامعه و تاریخ ایفا می‌کند. او نه از جامعه فاصله می‌گیرد و نه کمال را در انزوای معنوی جست‌وجو می‌کند؛ بلکه در دل میدان‌های اجتماعی، سیاسی و فرهنگی، ایمان خود را به عمل تبدیل می‌کند و برای تحقق عدالت، آزادی و کرامت انسانی در افق اجتماعی نیز می‌کوشد.
ریشه این برداشت و قرائت اندیشمندان معاصر را باید در مبانی قرآن کریم جست‌وجو کرد. قرآن، انسان را با دو مأموریت بزرگ معرفی می‌کند: «عبودیت» و «خلافت». عبودیت، رابطه انسان با خدا را سامان می‌دهد:
«وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ» (ذاریات: ۵۶) و خلافت، مسئولیت او را در برابر جامعه و تاریخ تبیین می‌کند: «وَ إِذْ قالَ رَبُّکَ لِلْمَلائِکَةِ إِنِّی جاعِلٌ فِی الْأَرْضِ خَلِیفَةً» (بقره: ۳۰). علامه طباطبایی ذیل آیه ۵۶ سوره ذاریات، غایت آفرینش انسان را رسیدن به عبودیت می‌داند (طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۱۸، ۳۸۶). از طرف دیگر، خلافت الهی به معنای جانشینی تشریفی انسان نیست، بلکه مسئولیتی برای آبادانی زمین، اقامه عدالت و تحقق اراده الهی در عرصه اجتماع است. بر این اساس، انسان قرآنی، انسانی است که از یک ‌سو بنده خداست و از سوی دیگر، در برابر جامعه، تاریخ و سرنوشت انسان‌ها مسئول است. ازاین‌رو، عبودیت در قرآن به انزوا نمی‌انجامد، بلکه به مسئولیت اجتماعی منتهی می‌شود و خلافت نیز بدون عبودیت، به سلطه‌جویی و استکبار تبدیل خواهد شد. این همان انسانی است که دعوت الهی را اجابت می‌کند و مصداق آیه «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اسْتَجِیبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذَا دَعَاکُمْ لِمَا یُحْیِیکُمْ» (انفال: ۲۴) می‌شود؛ لذا حیات قرآنی، هم حیات فرد است و هم حیات جامعه. بدین ترتیب مطابق آیه، دعوت الهی، دعوت به حیاتی است که همه ابعاد وجود انسان را دگرگون می‌کند. انسانی که به این دعوت پاسخ می‌دهد، تنها فردی صالح نیست؛ بلکه به عنصری زنده و حیات‌بخش برای جامعه تبدیل می‌شود.
شهید مطهری با تحلیل نهضت عاشورا، این حقیقت را در قالب «انسان مسئول» توضیح می‌دهد. در قرائت ایشان از واقعه عاشورا، امام حسین(ع) برای آن قیام نکرد که صرفاً فضیلتی فردی را به نمایش بگذارد؛ بلکه برای احیای جامعه اسلامی و زنده نگه داشتن ارزش‌های الهی قیام کرد. بنابراین، انسان حسینی کسی است که میان معنویت و مسئولیت اجتماعی جدایی نمی‌بیند. او عبادت را از عدالت، معرفت را از جهاد و محبت اهل‌بیت(ع) را از دفاع از حق تفکیک نمی‌کند. ازاین‌رو، تعبیر ایشان از شهدا این گونه است: تمام کسانی که به بشریت به نحوی خدمت کرده‌اند، حقی به بشریت دارند. ولی هیچ ‌کس حقی به اندازه شهدا بر بشریت ندارد. مثل شهید مثل شمع است که خدمتش از نوع سوخته شدن و فانی شدن و پرتو افکندن است، تا دیگران در این پرتو که به بهای نیستی او تمام شده بنشینند و آسایش بیابند و کار خویش را انجام دهند. شهدا شمع محفل بشریت‌اند، سوختند و محفل بشریت را روشن کردند. اگر این محفل تاریک می‌ماند هیچ دستگاهی نمی‌توانست کار خود را آغاز کند یا ادامه بدهد. (مجموعه آثار شهید مطهری(ره)، (قیام و انقلاب مهدی(عج))، ج ۲۴، ص ۴۴۵).
شهید صدر نیز این حقیقت را با نظریه «خلافت انسان و شهادت انبیا» صورت‌بندی می‌کند. ایشان در کتابش با عنوان «خلافة الإنسان و شهادة الأنبیاء» خلافت انسان را به معنای واگذاری مسئولیت اداره حیات بر اساس اراده الهی می‌داند و در کنار آن، «شهادت انبیا» را سازوکار هدایت این خلافت معرفی می‌کند. بدین ترتیب، انسان مؤمن در اندیشه او، هم «خلیفه» است و هم در برابر شهادت پیامبران و اولیای الهی مسئولیت دارد. بنابراین از دیدگاه شهید صدر، خداوند انسان را جانشین خود در زمین قرار داده و این جانشینی، تنها یک مقام معنوی نیست، بلکه مسئولیتی تمدنی است. انسان باید در پرتو هدایت الهی، جامعه‌ای بر پایه توحید، عدالت و کرامت بنا کند. ازاین‌رو، انسان کامل در اندیشه صدر، انسانی تاریخ‌ساز است؛ انسانی که در برابر انحراف جامعه سکوت نمی‌کند و برای اصلاح مسیر تاریخ، حتی از جان خود نیز می‌گذرد.
در طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن نیز رهبر شهید انقلاب، غایت بعثت را تربیت «انسان مؤمنِ مسئول» می‌دانند؛ انسانی که ایمان او در عرصه اجتماع متجلی می‌شود و به ساخت امت، اقامه عدالت و مقاومت در برابر ظلم می‌انجامد. چنین انسانی، عنصر اصلی شکل‌گیری تمدن اسلامی است؛ زیرا هیچ تمدنی پیش از آنکه محصول نهادها و ساختارها باشد، محصول انسان‌هایی است که آن را می‌سازند.
با این مبنا، شخصیت ترسیم‌شده در پیام رهبر معظم انقلاب برای تشییع آقای شهید ایران، صرفاً توصیف یک شهید نیست؛ بلکه معرفی یک الگوی انسانی است. تکرار تعبیرهای «حسینی اندیشید»، «حسینی حرکت کرد»، «حسینی جهاد کرد»، «حسینی زیست»، «حسینی مقاومت کرد» و «حسینی به شهادت رسید»، بیانگر یک تیپ انسان‌شناختی است که انسان حسینی، همه ابعاد وجود خود را بر محور مکتب امام حسین(ع) سامان داده است. بنابراین تکرار تعبیر «حسینی» در پیام رهبر معظم انقلاب، معنایش عمیق و ماناست. ایشان، شهید بودن آقای شهید ایران را صرفاً به دلیل پایان زندگی‌شان نمی‌ستایند، بلکه ایشان را به سبب «شیوه زندگی»شان الگو معرفی می‌کنند. اندیشه او حسینی بود؛ زیرا معیار تشخیصش حق و باطل بود. حرکت او حسینی بود؛ زیرا در برابر ظلم سکوت نکرد. مقاومت او حسینی بود؛ زیرا سختی راه را مانع انجام تکلیف در برابر استکبار ندانست. زندگی او حسینی بود؛ زیرا همه ابعاد حیاتش در نسبت با آرمان‌های الهی معنا پیدا کرد و شهادتش حسینی بود؛ زیرا پایان طبیعی زندگی را به بهای حفظ حقیقت نپذیرفت. در این گفتمان، کمال انسان نه در انزوا، بلکه در حضور آگاهانه و مسئولانه در متن جامعه و تاریخ تحقق می‌یابد. ازاین‌رو، «حسینی بودن» یک هویت فراگیر است که اندیشه، اخلاق، کنش اجتماعی و حتی نوع مرگ انسان را در بر می‌گیرد.
ازاین‌رو، می‌توان گفت گفتمان انقلاب اسلامی، مفهوم انسان کامل را از حوزه فردی به عرصه اجتماعی و تمدنی گسترش داده است. انسان کامل، انسانی است که در پرتو ایمان، هم خود را می‌سازد و هم جامعه را؛ هم به تزکیه نفس می‌اندیشد و هم به اقامه قسط؛ هم اهل عبادت است و هم اهل مقاومت. «انسان حسینی» در این معنا، صورت عینی و معاصر همان الگوی قرآنی است؛ الگویی که می‌تواند مبنای تربیت نسل و ساخت تمدن نوین اسلامی قرار گیرد.