پسته تنها یک محصول کشاورزی نیست؛ بخشی از هویت اقتصادی و تاریخی ایران است. سالهاست که نام ایران در بسیاری از بازارهای جهان با طعم و عطر پسته گره خورده و این محصول، از دل باغهایی که در گرمای کویر و با رنج باغداران جان میگیرند، راه خود را به سفره میلیونها نفر در کشورهای مختلف باز کرده است. پشت هر دانه پسته، سالها تجربه، صبوری و تلاش کشاورزانی نهفته است که با وجود همه دشواریها، همچنان چراغ باغهای خود را روشن نگه داشتهاند.
امروز اما این میراث ارزشمند بیش از هر زمان دیگری با چالشهایی روبهرو است؛ از کمآبی و تغییرات اقلیمی گرفته تا قطعی برق، افزایش هزینههای تولید و موانع صادرات. هر یک از این مشکلات، نهتنها بر میزان تولید، بلکه بر آینده یکی از مهمترین محصولات صادراتی کشور سایه انداخته است. در چنین شرایطی، حفظ جایگاه پسته ایران در بازارهای جهانی تنها به کیفیت محصول وابسته نیست، بلکه به تصمیمهایی گره خورده که میتواند مسیر این صنعت را برای سالهای آینده تعیین کند.
با وجود تمام این فراز و نشیبها، پسته ایران همچنان اعتبار خود را در بازارهای بینالمللی حفظ کرده و نام آن برای بسیاری از خریداران، مترادف با کیفیت و اصالت است.
این گزارش که حاصل گفتوگو ما با محمد صالحی؛ رئیس هیئت مدیره انجمن پسته ایران، صادرکننده و فعال صنعت پسته است، نگاهی دارد به فرصتها و چالشهای پیش روی صنعتی که نهتنها بخشی از اقتصاد کشور، بلکه روایتگر تلاش نسلی از باغدارانی است که امید دارند حاصل دسترنجشان همچنان سفیر نام ایران در جهان باقی بماند.
پسته ایران چه ویژگیهایی برای صادرات داشته و چرا در بازارهای بینالمللی پر طرفدار است؟
پسته ایران به دلیل برخورداری از چربی مطلوب، طعم و مزه عالی و کیفیت طبیعی از مزیت قابل توجهی برخوردار است. همچنین فرایند رشد همین ویژگیها، در کنار طعم، کیفیت و سابقه طولانی مصرف و شناخت پسته ایران در بازارهای جهانی، موجب شده این محصول همچنان از جایگاه مناسبی برخوردار باشد و فروش آن در بازارهای بینالمللی با استقبال بسیار خوبی همراه است.
تولید پسته در سالهای گذشته با چه افت و خیزهایی همراه بوده و چه عواملی بیشترین آسیب را به باغهای پسته وارد کرده است؟
سال گذشته از نظر میزان تولید، سال بسیار خوبی برای محصول بود، اما محصولی که قرار است در مهر ماه امسال برداشت و روانه بازار شود، در مقایسه با سال گذشته بهمراتب کمتر خواهد بود. این کاهش قابل توجه تولید، عمدتاً ناشی از خسارتهای وارد شده بر اثر سرمازدگی است.
در حال حاضر تولیدکنندگان پسته با چه کمبودهایی دست و پنجه نرم میکنند؟
در حال حاضر، مهمترین مشکل تولیدکنندگان، قطعی برق است. با قطع برق، موتورهای پمپاژ آب از کار میافتند و در نتیجه باغهای پسته در اوج فصل تابستان و گرما با کمبود آب مواجه شده و خسارت قابل توجهی به تولید وارد میشود، ازاینرو، قطعی برق را میتوان یکی از مهمترین و اثرگذارترین چالشهای پیش روی تولیدکنندگان در روند تولید دانست.
در کنار این موضوع، مشکلات دیگری نیز وجود دارد؛ از جمله اینکه سموم باکیفیت و مناسب بهراحتی در دسترس نیست و گاهی سمومی از کشورهای دیگر با کیفیت پایینتر وارد میشود و مورد استفاده قرار میگیرد. با این حال، در مقایسه با مشکل قطعی برق، این مسائل اهمیت کمتری دارند و میتوان گفت اصلیترین دغدغه تولیدکنندگان در شرایط فعلی، تأمین پایدار برق برای آبیاری باغهاست.
تجهیزات و زیرساختهایی مانند فراوری و بستهبندی تا چه میزان فراهم بوده و تا چه حد با سلیقه و همچنین استانداردهای اروپا همخوانی دارد؟
پسته ایران مطابق با استانداردهای مورد نیاز کشورهای مختلف تولید و صادر میشود. هر کشور بر اساس ضوابط، استانداردها و الزامات خاص خود، محصول را دریافت میکند و تولیدکنندگان و صادرکنندگان نیز پسته را متناسب با همان استانداردها آماده و عرضه میکنند. به همین دلیل، پسته ایران در بازارهای مختلف مشتریان و طرفداران خاص خود را دارد.
همچنین بستهبندی و آمادهسازی محصول بر اساس کشور مقصد و نیاز بازار هدف انجام میشود تا الزامات هر بازار بهطور کامل رعایت شود. از این نظر، کمبود یا محدودیت خاصی در زمینه تولید و بستهبندی متناسب با بازارهای صادراتی وجود ندارد.
تحریمها و گرانی ارز چگونه مستقیماً بر هزینههای تمامشده و حاشیه سود باغداران تأثیر گذاشته است؟
تحریمها تا حدی بر تأمین برخی نهادهها از جمله سموم و تجهیزات مورد نیاز بخش کشاورزی تأثیر گذاشتهاند. تجهیزاتی که در شرایط عادی باید با سهولت بیشتری وارد کشور شوند، اکنون با دشواری و محدودیت بیشتری تأمین میشوند. با این حال، واقعیت این است که آثار تحریمها علاوه بر تولیدکنندگان، صادرکنندگان را هم با چالشهای جدی روبهرو کرده است.
بخش عمده مشکلات ناشی از تحریمها به حوزه صادرات مربوط میشود. صادرکنندگان برای حمل محصول با محدودیت دسترسی به خطوط کشتیرانی و حمل و نقل دریایی مواجه هستند و از سوی دیگر، به دلیل محدودیتهای بانکی، انتقال و بازگرداندن ارز حاصل از صادرات نیز به دشواری انجام میشود و ناچار به استفاده از صرافیها هستند. علاوه بر این، تعهدات ارزی و سختگیریهای مرتبط با آن نیز از دیگر چالشهای مهم صادرکنندگان به شمار میرود. در مجموع، مهمترین پیامدهای تحریمها در این بخش، بیش از آنکه متوجه فرایند تولید باشد، بر فعالیت و روند کار صادرکنندگان اثر گذاشته است.
آیا برنامهای برای افزایش ارزش افزوده و توسعه صنایع فراوری پسته وجود دارد؟
بیتردید توسعه باغهای پسته در کشور در حال انجام است، اما مهمترین محدودیت پیش روی این روند، کمبود منابع آبی است. اگر آب به میزان کافی در دسترس باشد، سایر زیرساختها و بسترهای لازم برای توسعه تولید فراهم است، اما واقعیت این است که کشور با محدودیت جدی منابع آب مواجه است و همین مسئله، اصلیترین مانع افزایش سطح زیر کشت پسته به شمار میرود.
در سالهای اخیر نیز در بسیاری از مناطق کشور، به دلیل کاهش صرفه اقتصادی برخی محصولات کشاورزی، الگوی کشت تغییر کرده است. به عنوان نمونه، در برخی مناطق باغداران به جای کشت محصولاتی مانند انار، به سمت ایجاد باغهای پسته رفتهاند؛ در واقع، منابع آبی موجود از کشت محصولات دیگر به سمت باغهای پسته هدایت شده است، این آبها جابهجا شده و به جای اینکه پای درخت انار برود برای پسته مورد استفاده قرار میگیرد، اما برای توسعه بیشتر و افزایش سطح زیر کشت، منابع آب جدیدی در اختیار نیست و عملاً امکان تأمین آب اضافی وجود ندارد.
برای افزایش بهرهوری مصرف آب، در بسیاری از باغهای پسته از روش آبیاری قطرهای استفاده میشود. در این شیوه، آب بهصورت قطرهقطره و بهطور مستقیم پای درختان توزیع میشود، به جای آنکه حجم زیادی از آب بهصورت یکباره در سطح وسیعی از زمین رها شود که تنها بخشی از آن به ریشه درخت برسد.
این روش که با عنوان «آبیاری تحت فشار» نیز شناخته میشود، موجب استفاده بهینه از منابع آبی شده و در شرایط کمآبی، پاسخگوی نیاز باغهای پسته است. به همین دلیل، استفاده از سامانه آبیاری قطرهای یکی از مهمترین راهکارهای افزایش بهرهوری آب در باغهای پسته به شمار میرود.
وضعیت صادرات پسته ایران در مقایسه با برخی رقیبان مثل آمریکا چطور است؟
بازار جهانی برای پسته ایران همچنان وجود دارد و از نظر تقاضا، کمبود خریدار احساس نمیشود. حتی در صورت افزایش تولید نیز ظرفیت جذب محصول در بازارهای بینالمللی وجود دارد. در سالهای گذشته، صادرکنندگان با تلاش برای حضور در بازارهای مختلف و ورود به کشورهای گوناگون، توانستهاند مشتریان جدیدی برای پسته ایران پیدا کنند. از سوی دیگر، کیفیت مطلوب پسته ایران نیز نقش مهمی در حفظ و گسترش بازارهای صادراتی و افزایش فروش این محصول داشته است. بر این اساس، میتوان گفت در حال حاضر، پسته ایران در بازارهای جهانی با مشکل کمبود خریدار مواجه نیست.
کشورهای اصلی تولیدکننده پسته (پسته خشک در پوست) در سال محصولی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ به ترتیب آمریکا با ۷۱۳هزار تن تولید و ۶۸درصد سهم تولید، ایران با ۲۲۵هزار تن تولید و ۲۲درصد سهم تولید، ترکیه با ۷۷هزار تن تولید و ۷درصد سهم تولید، سوریه با ۵هزار تن تولید و سایر کشورها با ۲۶ هزار تن تولید و ۲درصد سهم تولید هستند که در مجموع هزار و ۴۶ هزار تن تولید و ۱۰۰درصد سهم تولید را در برمیگیرند.
حمایتهایی که از باغداران پسته انجام میشود چگونه است؟
به گفته فعالان این حوزه، حمایت مؤثری از تولید و صادرات پسته صورت نمیگیرد و حتی برخی مقررات و محدودیتها، روند فعالیت صادرکنندگان را با دشواری بیشتری مواجه کرده است. از جمله مهمترین این موانع، محدودیتهای مربوط به صادرات و اجرای تعهدات ارزی بوده که در شرایط فعلی، محدودیتهای بانکی فرایند صادرات را پیچیدهتر کرده است.
در گذشته، صادرکنندگان میتوانستند محصول خود را در یک کشور به فروش برسانند و از طریق روشهای متداول و با استفاده از شبکههای مالی و تجاری، منابع مالی حاصل از صادرات را از مسیرهای مختلف جابهجا کنند و به کشور بازگردانند، اما اکنون، با وجود محدودیتهای بانکی و الزام به استفاده از مسیرهای مشخص برای بازگشت ارز، به گفته فعالان این بخش، انجام این فرایند با دشواری فراوان مواجه بوده و در برخی موارد عملاً غیرممکن شده است.
علاوه بر این، تعیین ضوابط و محدودیتها در زمینه نرخ ارز و نحوه بازگشت ارز حاصل از صادرات نیز از دیگر مواردی است که صادرکنندگان آن را از عوامل تشدیدکننده مشکلات صادرات میدانند.
در صنعت پسته فناوریهای جدید و تجهیزات جدید هم تأثیر داشته است؟
در سالهای اخیر، استفاده از فناوریهای نوین بهویژه هوش مصنوعی، نقش مؤثری در ارتقای کیفیت تولید و فراوری پسته ایفا کرده است. این فناوری به تولیدکنندگان و واحدهای فراوری کمک میکند تا کیفیت محصول نهایی را با دقت بیشتری کنترل کرده و بهبود دهند.
بهعنوان نمونه، با بهرهگیری از سامانههای مبتنی بر هوش مصنوعی، پستههای آلوده به آفلاتوکسین یا پستههایی که از کیفیت مطلوب برخوردار نیستند، شناسایی و از سایر محصولات جدا میشوند. همچنین وجود سنگ، چوب، پوسته و سایر ناخالصیها نیز با دقت تشخیص داده شده و از محصول نهایی حذف میشود. این موضوع بهویژه برای بازارهای صادراتی مانند کشورهای اروپایی و ژاپن که حساسیت بالایی نسبت به کیفیت و سلامت محصول دارند، اهمیت زیادی دارد و موجب میشود پسته ایران با استانداردهای مورد انتظار این بازارها مطابقت بیشتری داشته باشد.
با توجه به تغییرات اقلیمی و کمبود منابع آبی، آینده صادرات پسته ایران در ۱۰سال آینده را چگونه پیشبینی میکنید؟
برآوردها نشان میدهد تولید پسته ایران در سالهای آینده از پایداری نسبی برخوردار خواهد بود و انتظار میرود حداقل در کوتاهمدت و میانمدت، کاهش چشمگیری در سطح تولید رخ ندهد. بر این اساس، میتوان پیشبینی کرد که طی ۱۰ تا ۲۰ سال آینده، جایگاه تولید پسته در کشور همچنان حفظ شود.
البته این پایداری به معنای ثابت ماندن باغهای پسته در یک منطقه خاص نیست. ممکن است در برخی مناطق مانند رفسنجان، به دلیل محدودیت منابع آب یا سایر شرایط، بخشی از باغهای پسته از بین بروند یا خشک شوند، اما در مقابل، در مناطق دیگری از کشور، باغهای جدیدی ایجاد و جایگزین شوند. به همین دلیل اگرچه ممکن است برخی کشاورزان در مناطق آسیبدیده متحمل خسارت شوند، اما در مجموع، پایداری سطح باغهای پسته در کشور حفظ خواهد شد و این پایداری بیشتر بهصورت جابهجایی مناطق تولید و تغییر پراکنش باغهای پسته قابل مشاهده خواهد بود.
نظر شما