اربعین حسینی از جمله مناسبتهای مذهبی و تاریخی در جهان بشریت است که نه تنها شیعیان، بلکه مسلمانان، مسیحیان، یهودیان و بسیاری از پیروان مذاهب مختلف، یاد و خاطره رشادتهای سید و سالار شهیدان و حضور اهل بیت(ع) آن حضرت را در بیستمین روز از ماه صفر بر مزار متبرک امام مظلوم و شهید دشت کربلا گرامی میدارند. دلیل این ادعا، حضور میلیونی عاشقان حسینی در مراسم پیادهروی اربعین به عنوان بزرگترین گردهمایی انسانی در سال بوده که علاوه بر شیعیان، پیروان بسیاری از مذاهب مختلف نیز در سالهای اخیر خود را به این گردهمایی انسانی میرسانند. از طرف دیگر، بزرگداشت اربعین حسینی در بارگاه مطهر امام هشتم(ع) نیز سابقه طولانی و ریشه در اعصار و ادوار گوناگون دارد.
قدیمیترین سند اربعین مربوط به بیش از سه قرن پیش
رئیس اداره اسناد در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی درباره اسناد موجود در این اداره میگوید: اسناد ارزشمندی در این مدیریت به عنوان میراث گرانبها در جوار حرم مطهر حضرت امام رضا(ع) وجود دارد که بیانگر تکریم و بزرگداشت مناسبتهای مهم مذهبی، دینی، تاریخی و ملی در آستان مبارک امام هشتم(ع) در دورهها و اعصار گوناگون است.
دکتر الهه محبوب فریمانی اظهار میکند: در آرشیو مدیریت اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی ۶۱سند از دوره صفویه تاکنون درخصوص هزینههای روشنایی، پرداخت انعام به روضهخوانان، اطعام افراد، هزینههای قند و چای و پذیرایی از عزاداران، موقوفات خاص برای مراسم اربعین، تعطیلی حمام آغچه، مکتبخانه ایتام اطفال سادات، مدرسه رضویه، تعطیلی کارگران شرکت سهامی نساجی و خسروی خراسان، قرار دادن این روز به عنوان تعطیل رسمی در تقویم تاریخ کشور در سال ۱۳۱۱ شمسی، دعوت جامعه روحانیت از مردم مشهد برای مراسم راهپیمایی در روز اربعین سال ۱۳۵۷ و... وجود دارد.
وی ادامه میدهد: بررسی اسناد موجود در سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نشان میدهد نخستین سندی که در آن به روز اربعین اشاره شده مربوط به ۳۰۷سال پیش، یعنی سال ۱۱۴۱قمری (دوره صفویه) است که در آن به تعطیلی حمام آغچه از موقوفات آستان قدس رضوی میپردازد.
به گفته این مقام مسئول، نکته قابل توجه این است که در دوره صفویه، افشاریه و پس از آن در دوره قاجاریه به علت قداست این روز و برخی روزها از جمله عاشورا، دهه آخر صفر، شب ۲۱ماه مبارک رمضان و... تمامی مستغلات و دکاکین تعطیل بودند و مردم به سوگواری میپرداختند.
همچنین از گذشته دور وقف و نذر برای مراسم عزاداری امام حسین(ع) در عاشورا، تاسوعا و اربعین مرسوم بوده، به طوری که بیشتر واقفان یکی از مصارف وقف خود را صرف تعزیه امام حسین(ع) در اربعین قرار میدادند.
از موقوفه «وزیر نظام» تا تأمین «سوخت حرم مطهر» در شب اربعین
محبوب فریمانی در این باره میگوید: از مهمترین این موقوفات، موقوفه وزیر نظام است که صرف روضهخوانی ایام اربعین و دهه آخر صفر برای پرداخت انعام روضهخوانان و تأمین هزینه قند و چای و اطعام افراد بوده است. موقوفه انیسالدوله نیز بیشتر به مصارف روشنایی و تأمین سوخت شب اربعین مربوط بوده است. رئیس اداره اسناد معتقد است: از دیرباز علاقه و محبت شیعیان به امام حسین(ع) جلوه و رنگ و بوی خاصی داشته، به طوری که با تقدیم نذورات سعی در برگزاری بهتر این مراسم داشتند و در دوره قاجاریه دوستداران آن حضرت با اهدای شمع برای روشنایی و سوخت حرم مطهر امام رضا(ع) ارادت خود را نشان میدادند.
وی اضافه میکند: با توجه به اسناد موجود، این مراسم در دوره قاجاریه بیشتر در رواق توحیدخانه، ایوان طلای صحن عتیق (صحن انقلاب کنونی)، رواق دارالضیافه و دارالسیاده برگزار میشده است. روضهخوانی و ذکرگویی مصیبت امام حسین(ع) و وقایع کربلا از جمله برنامههای این مراسم بوده و سپس به روضهخوانها از سوی آستان قدس رضوی انعام پرداخت میشده است. همچنین مطبخخانه سرکار فیض آثار هم وظیفه پذیرایی از سوگواران را بر عهده داشته که شامل قند، گلاب، قهوه، زغال و یخ در ایام تابستان میشده است.
نیمنگاهی به چند سند تاریخی در مورد اربعین
محبوب فریمانی در ادامه به بازخوانی چند سند از اسناد موجود در مدیریت امور اسناد و مطبوعات آستان قدس رضوی مرتبط با اربعین به این شرح میپردازد:
سند شماره۱/۳۹۹۵۶ مربوط به تعزیهداری اربعین:
... سال سند ۱۲۷۴قمری مربوط به: دوره قاجاریه ... موضوع سند: هزینههای تعزیهداری ایام اربعین ... صورت جمع و خرج عالیجناب آقا سیدحسن و حاجی کربلایی از بابت سنه ماضیه لویئیل و هذهالسنه ئیلانئیل ۱۲۷۴ ... من ذلک، از بابت رسومات، صرف، لویئیل، صرف تعزیهداری، نقد، جنس، برنج هیمه، روغن، نان، گوشت... ایام اربعین از قرار نوشته جناب نایبالتولیه از بابت موقوفه وزیر نظام... روضهخوان از قرار قبض حاجی ملامحمدعلی اشرفی، قیمت قند و قهوه و تنباکو.
سند شماره۱/۳۰۰۵۵ مربوط به کارسازی برای اربعین: عالیجناب برادر مکرم جهان اشرف الحاج حاجی محمدحسن به سلامت بوده باشد. مبلغ ۵تومان به جهت مخارج شب اربعین کارسازی نموده با شما محسوب میشود. بتاریخ ۱۰شهر شوال المکرم۱۲۹۷قمری.
سند شماره ۲۰/۴۴۳ مربوط به شمع نذوراتی برای اربعین:
الواصل، به جهت صرف روشنایی حرم مطهر به اطلاع جناب سرکشیک خامس و جناب حاجی میرزا عبدالعلی خادمباشی کشیک مزبور دامت اقباله و مشرف روشنایی بتوسط عالیجناب مجد الانساب. شمع گچی، ۳من (مقدار ۳من شمع گچی است)، چون لیله مزبور لیله اربعین بود، شمع نذوراتی داشتند و سوخت کردهاند، بابت شمع گچی آستانه بخرج نخواهد آمد. مُهر کاظم ابن عبدالعلی الرضوی (۱۲۲۲ق)... مُهر ابوالحسن الشریف (۱۲۷۹ق).
نظر شما