در تربیت کودک، برخی آموزه‌ها با گفتن منتقل می‌شوند و برخی دیگر تنها در متن زندگی شکل می‌گیرند. هرچه تجربه عینی یک کودک گسترده‌تر و عمیق‌تر باشد، باورها و ارزش‌های او نیز ماندگارتر خواهند شد. اربعین از همین جنس تجربه‌هاست؛ رویدادی که تنها یک سفر مذهبی نیست، بلکه می‌تواند به مدرسه‌ای بزرگ برای تربیت نسل آینده تبدیل شود. کودکی که در فضای اربعین قدم برمی‌دارد، صرفاً مسیر نجف تا کربلا را طی نمی‌کند، بلکه با مفاهیمی روبه‌رو می‌شود که شاید در هیچ کلاس درس و کتاب آموزشی، به این اندازه ملموس و اثرگذار نباشند.

کودکان بیش از آنکه شنونده باشند، مشاهده‌گر و الگوپذیرند. آن‌ها رفتار بزرگ‌ترها را می‌بینند، احساسات را درک می‌کنند و از محیط پیرامون خود معنا می‌سازند. وقتی کودک در مسیر اربعین می‌بیند انسان‌هایی از ملیت‌ها، زبان‌ها و فرهنگ‌های مختلف، بدون چشم‌داشت به یکدیگر خدمت می‌کنند، نخستین تصویر واقعی از همدلی و نوع‌دوستی در ذهن او شکل می‌گیرد. او می‌آموزد که ارزش انسان‌ها به میزان محبت و خدمتشان است، نه به موقعیت اجتماعی، ثروت یا ملیتشان.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای تربیتی اربعین، تقویت هویت دینی در کودکان است. هویت دینی تنها با آموزش مفاهیم اعتقادی شکل نمی‌گیرد، بلکه نیازمند تجربه زیسته است. کودکی که نام امام حسین(ع) را فقط در کتاب‌ها می‌شنود، تصویری ذهنی از دین خواهد داشت؛ اما هنگامی که عشق میلیون‌ها انسان به آن حضرت را از نزدیک مشاهده می‌کند، دین برای او از یک مفهوم انتزاعی به یک حقیقت زنده و جاری تبدیل می‌شود. او درمی‌یابد که ایمان تنها مجموعه‌ای از باورها نیست، بلکه نیرویی است که می‌تواند انسان‌ها را از سراسر جهان گرد هم آورد و میان آنان پیوندی عمیق ایجاد کند.

اربعین را همچنین فرصتی ارزشمند برای آموزش صبوری باید دانست. زندگی امروز کودکان بیش از هر زمان دیگری به سرعت، راحتی و دسترسی فوری عادت کرده است. بسیاری از خواسته‌ها با فشردن یک دکمه برآورده می‌شوند و همین موضوع، تحمل سختی را کاهش داده است. در مقابل، مسیر اربعین به کودک می‌آموزد که رسیدن به مقصدهای ارزشمند، گاهی با خستگی، انتظار و دشواری همراه است. راه رفتن، استراحت در موکب‌ها، نظم سفر و تحمل برخی محدودیت‌ها، تمرین عملی صبر است؛ تمرینی که در آینده نیز در روابط خانوادگی، تحصیل و زندگی اجتماعی به کمک او خواهد آمد.

از سوی دیگر، روحیه خدمت در اربعین به شکلی طبیعی و بدون اجبار به کودکان منتقل می‌شود. کودک وقتی می‌بیند افراد سالخورده، نوجوانان و حتی همسالان خودش با افتخار به زائران آب می‌دهند، کفش جفت می‌کنند یا محیط را تمیز نگه می‌دارند، خدمت را نه یک تکلیف سنگین، بلکه رفتاری ارزشمند و دوست‌داشتنی می‌بیند. اگر خانواده نیز به کودک فرصت مشارکت متناسب با سن او را بدهد، این تجربه به بخشی از شخصیتش تبدیل خواهد شد. کودکی که لذت خدمت را بچشد، در آینده نیز مسئولیت‌پذیرتر و اجتماعی‌تر خواهد بود.

یکی دیگر از آثار تربیتی اربعین، تقویت احساس تعلق به امت اسلامی است. بسیاری از کودکان، جهان را تنها در محدوده شهر، مدرسه یا کشور خود می‌شناسند. حضور در اجتماع میلیونی اربعین این نگاه محدود را گسترش می‌دهد. کودک مشاهده می‌کند که مسلمانانی با زبان‌ها، رنگ پوست و فرهنگ‌های متفاوت، هدفی مشترک دارند و در کنار یکدیگر احساس برادری می‌کنند. این تجربه، ذهن او را از مرزهای جغرافیایی فراتر می‌برد و حس همبستگی با جامعه بزرگ اسلامی را در وجودش تقویت می‌کند؛ احساسی که در آینده می‌تواند مانع بسیاری از تعصب‌های قومی و فرهنگی شود.

با این حال، نباید تصور کرد که صرف حضور کودک در اربعین، همه این آثار تربیتی را به دنبال خواهد داشت. نقش خانواده در این میان تعیین‌کننده است. والدینی که تنها به پیمودن مسیر می‌اندیشند، ممکن است فرصت‌های فراوان تربیتی را از دست بدهند. اما خانواده‌ای که در طول سفر با کودک گفت‌وگو می‌کند، به پرسش‌های او پاسخ می‌دهد، رفتارهای زیبای اطراف را برایش معنا می‌کند و خود نیز الگوی صبر، احترام و خدمت است، تجربه اربعین را به یک سرمایه ماندگار تربیتی تبدیل خواهد کرد. در چنین شرایطی، کودک نه فقط خاطره‌ای خوش از سفر، بلکه مجموعه‌ای از ارزش‌های اخلاقی را با خود به خانه می‌آورد.

در نهایت، اربعین را باید فرصتی برای ساختن آینده دانست، نه صرفاً رویدادی برای امروز. هر قدمی که کودک در این مسیر برمی‌دارد، اگر با همراهی آگاهانه خانواده همراه شود، می‌تواند گامی در مسیر شکل‌گیری شخصیت او باشد. نسلی که در فضای محبت، خدمت، همدلی، صبوری و هویت دینی رشد کند، در آینده نیز همین ارزش‌ها را به جامعه منتقل خواهد کرد. شاید به همین دلیل است که اربعین، علاوه بر آنکه بزرگ‌ترین اجتماع عاشقان امام حسین(ع) به شمار می‌آید، یکی از بزرگ‌ترین میدان‌های تربیت غیررسمی برای کودکان و نوجوانان نیز هست.