افت مستمر سطح آبهای زیرزمینی، کاهش بارندگی، تغییر اقلیم و برداشتهای بیرویه از منابع آب، شرق خراسان رضوی را با چالشی جدی روبهرو کرده است؛ چالشی که به اعتقاد مسئولان و کارشناسان، تنها با اجرای برنامههای سازگاری با کمآبی، مدیریت علمی منابع آب و همراهی بهرهبرداران میتوان آثار آن را کاهش داد.
آب در مناطق شرقی خراسان رضوی، دیگر تنها یک منبع طبیعی نیست؛ بلکه به مهمترین مؤلفه توسعه، امنیت غذایی و پایداری زندگی تبدیل شده است. کاهش بارندگی، افت چشمگیر سطح آبخوانها، افزایش شوری منابع آب، خشک شدن قناتها و رودخانهها و گسترش چاههای غیرمجاز، زنگ خطر را برای دشتهای تایباد، کرات و باخرز به صدا درآورده است. در چنین شرایطی، اجرای سیاست «سازگاری با کمآبی» بهعنوان یکی از مهمترین برنامههای مدیریت منابع آب کشور، در دستور کار استان و شهرستانها قرار گرفته؛ سیاستی که هدف آن ایجاد تعادل میان منابع و مصارف آب، کاهش برداشت از سفرههای زیرزمینی، حفظ تولید و افزایش تابآوری مناطق در برابر تغییرات اقلیمی است.
شیب نگرانکننده افت آبخوانها
در تشریح این موضوع، مدیرعامل آب منطقهای خراسان رضوی ضمن اشاره به وجود قوانین فراوان در حوزه آب و ابراز نگرانی از سرعت تحلیل آبخوانها، در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: با وجود فعالیتهای خوب وزارت نیرو، با شیب تندی به سمت نابودی آبخوانها در حرکت هستیم. امروز در خراسان از ۳۷ دشت، حدود ۳۴ دشت ممنوعه است و این نشان میدهد مشکلات کم نیست.
محمدعلی نعمتنژاد افزود: تعداد چاههای غیرمجاز شناسایی شده استان حدود ۶ هزار حلقه است، در حالی که فقط در باخرز ۳ هزار حلقه چاه شناسایی نشده، در مشهد همین حدود و در قوچان حدود ۶ هزار حلقه چاه شناسایی نشده وجود دارد. ما متولی هستیم؛ اما امکان اینکه همه این کار را به تنهایی انجام دهیم، وجود ندارد. در سالهای گذشته موضوع سازگاری در دولت مورد بحث قرار گرفت و تهیه سند سازگاری شهرستانها در افق ۱۴۲۰ با همکاری همه دستگاههای اجرایی باید انجام شود.
وی با اشاره به کاهش شیب افت آبهای زیرسطحی در تایباد گفت: اتفاقی که در دشتهای کرات و تایباد رخ داده، نشان میدهد که میتوان شیب افت را تغییر داد تا تخلیه آبخوان انجام نشود و کسری مخزن صفر تحقق یابد. هدف از این طرح، کاهش مصرف آب با افزایش تولید و رونق اقتصاد با تکنولوژیهای جدید است. در سند سازگاری با کمآبی، استان باید تا پایان افق سند، ۸۱۶ میلیون مترمکعب کاهش مصرف داشته باشد.
تجربه تایباد در کاهش شیب افت آبخوانها
با اجرای سیاستهای سازگاری با کمآبی در شهرستان تایباد، شیب افت آبخوان تغییر کرده و به سمت بهبود رفته است. در این زمینه، فرماندار تایباد در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: یک سیاست کلی در کشور ابلاغ شده تا شهرستان در امر سازگاری با کمآبی، خود تصمیمگیرنده باشد. شهرستان تایباد با ۴۱۳ منبع آبی، کار سازگاری را پیش از ابلاغ این سیاست آغاز کرد. ۸۷ درصد آب تایباد در بخش کشاورزی، ۱۱ درصد برای شرب و بقیه در بخش صنعت استفاده میشود.
حسین جمشیدی افزود: در خشکسالیهای پیاپی سالهای اخیر، افت آبهای زیر سطحی شدید بوده است. در ۲۵ سال گذشته دشت تایباد ۱۸ متر و دشت کرات ۵۰ متر افت آب را تجربه کردهاند. بر همین اساس، شورای تأمین شهرستان تایباد به موضوع آب ورود کرد و به خاطر اینکه کشاورزی در شهرستان ادامه داشته باشد، یک بررسی کامل اجرایی سطح زیر کشت با میزان برداشت را انجام داد و پس از احصای مشکلات، نخستین کار، جداسازی مصارف برقی از برق مصرفی چاه بود.
وی خاطرنشان کرد: ایجاد نیروگاه خورشیدی و نصب کنتور جدید الکترومغناطیسی از تصمیمهایی بود که برای کشاورزی گرفته شد و نتیجه آن کاهش افت آب زیرسطحی در کرات از ۱۹۰ به ۱۱۰ سانتیمتر و در دشت تایباد از ۷۰ به ۲۰ سانتیمتر در سال شد؛ زیرا هدف ما تداوم کشاورزی و تولید در شهرستان است و تلاش میکنیم سازگاری با کمآبی را نهادینه کنیم. یکی دیگر از کارهایی که انجام شد، توجه به حوزه آبخیزداری و آبخوانداری بود و ما بر این اساس یک مطالعه کامل از ۶۲ هزار هکتار وسعت شهرستان در حوزه آبخیزداری و آبخوانداری را آغاز کردیم تا بتوانیم بر اساس نیاز منطقه، کارهای عمرانی لازم را انجام دهیم.
صیانت از منابع آب، مطالبه حقوق عامه است
در کنار اقدامهای اجرایی، دستگاه قضایی نیز حفاظت از منابع آب را از مصادیق حقوق عامه دانسته و بر برخورد قانونی با برداشتهای غیرمجاز تأکید میکند. دادستان عمومی و انقلاب شهرستان تایباد گفت: یکی از وظایف دستگاه قضا، پیگیری حقوق عامه به شمار میآید و در این حوزه، دغدغه آب و منابع آبی مردم است. در شورای تأمین تایباد به موضوع آب و توزیع عادلانه این نعمت الهی وارد شدیم.
حجت صدیقی افزود: در این خصوص برای برخورد با تخلفات آبی خلأ قانونی نداریم. بنابراین برخورد با سوداگران آب و سوءاستفادهکنندگان ضروری است. در تایباد برخورد با این افراد را با جدیت دنبال میکنیم. با این حال اشتراک اداره منابع آبی تایباد و باخرز با تربتجام و صالحآباد ضربه سنگینی به منابع آبی ما زد. ما تلاش خود را برای برخورد با چاههای غیرمجاز انجام میدهیم، هرچند این کار مشکلات جدی خود را دارد. بنابراین موضوع پیشگیری در اینجا اهمیت بیشتری پیدا میکند.
باخرز؛ چالش چاههای غیرمجاز و افت شدید آبخوان
در حالی که اقدامهای صورت گرفته در تایباد موجب کاهش شیب افت آبخوانها شده، شهرستان باخرز همچنان با چالشهای جدی ناشی از برداشتهای غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی مواجه است.
فرماندار باخرز در گفتوگو با خبرنگار ما اظهار کرد: ۸۵ درصد جمعیت باخرز مشغول کشاورزی و دامپروری هستند و این در حالی است که ۲۷۹ منبع آبی؛ شامل ۱۶۸ رشته قنات، ۳۹ چشمه، ۱۰ رودخانه، ۲۲ حلقه چاه عمیق و ۴۰ حلقه چاه نیمهعمیق در باخرز وجود دارد که برخی از منابع آبی شهرستان خشک شده است. دشت باخرز متأثر از خشکسالیهای اخیر سالانه ۱۵۰ سانتیمتر افت آب دارد.
محمدرضا رضایی افزود: عمده مشکل باخرز وجود چاههای غیرمجاز است. طبق برآورد ما ۳ هزار تا ۴ هزار چاه غیرمجاز شناسایی نشده و ۹۰۰ حلقه چاه شناسایی شده در باخرز وجود دارند. این چاهها در سالیان گذشته حفاری شده و ممانعتی برای حفاری نبوده که موجب خشک شدن قناتهای شهرستان شده است.
وی گفت: در حال حاضر رودخانه ربس نیز به دلیل همین حفاری چاههای غیرمجاز خشک شده و پاییندست را حتی تا تایباد متأثر کرده و شاهدیم حتی در دیمزارهای باخرز چاه حفاری شده است. به همین خاطر سال گذشته کارگروه شناسایی و انسداد این چاهها تشکیل شد و از ابتدای راهاندازی این کارگروه ۱۳۰ حلقه چاه شناسایی و مسدود شده است. در حال حاضر نیز این موضوع جزو اولویتهای شهرستان محسوب میشود.
رئیس شورای تأمین شهرستان ادامه داد: ۱۶ مزرعه که از رودخانه ربس استفاده میکردند، در حال حاضر مشکل تأمین آب دارند. ما درخواست دادیم به جای انسداد چاههای غیرمجاز این مزارع، یک حلقه چاه مجاز و عمیق حفاری کنیم. در حوزه تأمین آب دامداریها نیز باخرز ۸۷۰ دامداری سنتی دارد. این واحدها از سنوات گذشته چاههای غیرمجاز کوچکی برای تأمین آب مورد نیازشان داشتند و انسداد این چاهها اقتصاد شهرستان را دچار مشکل میکند.
وی با بیان اینکه در حوزه آب شرب در شرق باخرز نیازمند حفاری یک حلقه چاه هستیم، تصریح کرد: در حوزه سد شهید دهقان نیز ۲۷۰ بهرهبردار از این منبع آبی استفاده میکنند. این سد نیازمند لایروبی است تا بتواند نقش خود را در تأمین سفرههای زیرزمینی و همچنین کشاورزی منطقه ایفا کند.
کاهش شیب افت آب در تایباد و افزایش آن در باخرز
رئیس امور آب تایباد و باخرز نیز به خبرنگار طوس گفت: تایباد و باخرز با چالشهای متفاوتی همراه هستند. در تایباد سه دشت و یک دشت مشترک میان باخرز و تایباد وجود دارد که هر چهار دشت ممنوعه هستند. تقریباً ۱۰۰ درصد محدوده تایباد و باخرز تحت تأثیر خشکسالیهای شدید و بسیار شدید بوده است. البته در سال آبی جاری بارندگی کمی بهتر شد؛ اما روند بارندگیها در دشتهای تایباد از سال ۶۸، از ۲۰۰ میلیمتر به زیر ۱۵۰ میلیمتر و در باخرز از ۲۵۵میلیمتر به ۱۵۵ میلیمتر رسیده که نشاندهنده تغییر اقلیم در شهرستانهاست.
محمد توزندهجانی افزود: الگوی مصرف در دو شهرستان نشان میدهد که بیش از ۸۵ درصد آب استحصالی در حوزه کشاورزی به کار میرود. برداشت بیرویه سبب کاهش کیفیت آب میشود. این اتفاق در تایباد در حال رخ دادن است. در دشت کرات گسترش شوری آب و کاهش کیفیت آن از شمال به شرق و در دشت تایباد از شرق به غرب حرکت میکند به طوری که آب کاریز امروز شور است.
وی بیان کرد: دشت تایباد ۱۸ متر و دشت کرات ۵۰ متر افت آب را در ۲۶ سال تجربه کردهاند؛ اما با اقدامهای صورت گرفته، طی دو سال توانستیم شیب افت را به شدت کاهش دهیم. در باخرز شیب طی پنج سال گذشته افزایش شدیدی داشته که برداشت بیرویه چاههای غیرمجاز مهمترین عامل آن است.
رئیس امور آب تایباد و باخرز ادامه داد: ما باید با همکاری مردم و بهرهبرداران، موضوع آب را مدیریت کنیم. در تایباد ۱۰۰ درصد چاههای عمیق کنتور هوشمند دارند. این کنتورها هر سال اورهال میشوند و سالانه دو بار صحتسنجی میکنیم. بر همین اساس چاههایی را که اضافه برداشت داشتند، به کاهش برداشت برای تقویت آبخوان مکلف کردیم. همچنین کشاورزان با مدیریت منابع آب سطح زیر کشت پایین؛ اما افزایش برداشت را شاهد بودند. این تمایل به مدیریت منابع توسط کشاورزان به جایی رسیده که امسال ۳۰ حلقه چاه عمیق تایباد، آب مازاد قابل برداشت داشتند که نشاندهنده درک اهمیت آب توسط کشاورزان است.
ضرورت مدیریت منابع آبی در دشتهای به هم پیوسته
مرور اظهارات مسئولان، مدیران و کارشناسان نشان میدهد بحران آب در شرق خراسان رضوی، حاصل برهمکنش تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، افت مستمر آبخوانها و برداشتهای فراتر از ظرفیت منابع زیرزمینی است. در چنین شرایطی، سازگاری با کمآبی دیگر یک انتخاب نیست؛ بلکه ضرورتی برای حفظ کشاورزی، تأمین آب شرب، پایداری محیط زیست و تداوم توسعه منطقه به شمار میرود.
تجربه تایباد در کاهش شیب افت آبخوانها، در کنار چالشهای موجود در باخرز نشان میدهد موفقیت این مسیر در گرو مدیریت علمی، اجرای دقیق قوانین، مشارکت بهرهبرداران، استفاده از فناوریهای نوین و تدوین برنامههای متناسب با شرایط هر شهرستان است؛ مسیری که میتواند علاوه بر حفظ منابع آب برای نسلهای آینده، الگویی در راستای مدیریت پایدار آب در دیگر مناطق خشک کشور نیز باشد.
خبرنگار: عامر توکلی
نظر شما