در این نشست که در دفتر سازمان علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی در قم برگزار شد، حجتالاسلاموالمسلمین بابایی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی؛ حجتالاسلاموالمسلمین دکتر محمدحسین هاشمیان، عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)؛ دکتر سید محمدعلی غمامی، عضو هیئتعلمی دانشگاه باقرالعلوم (ع)؛ دکتر مهدی فدایی مهربان، عضو هیئتعلمی دانشگاه تهران و همچنین حجتالاسلاموالمسلمین حسین اشهد، عضو هیات علمی مرکز تخصصی امامشناسی، به تبیین نسبت زیارت باهویت، فرهنگ، انسجام اجتماعی، حیات مؤمنانه و شکلگیری جهان اجتماعی پرداختند و ظرفیت حرم و زیارت را بهعنوان یکی از عناصر مهم در بازتولید فرهنگ و پیوندهای اجتماعی، مورد بررسی قرار دادند.
زیارت؛ ظرفیتی برای تقویت انسجام اجتماعی
حجتالاسلاموالمسلمین هاشمیان با تمرکز بر نسبت زیارت و انسجام اجتماعی، بر ظرفیت زیارت برای ایجاد پیوند میان گروهها و افراد مختلف جامعه تأکید کرد و زیارت را فراتر از یک تجربه فردی، واجد ظرفیتهایی برای شکلدهی به روابط و مناسبات اجتماعی دانست.
وی با اشاره به حضور اقشار و گروههای مختلف مردم در فضاهای زیارتی، این فضاها را از جمله موقعیتهایی دانست که امکان شکلگیری ارتباط میان انسانهایی با پیشینهها، موقعیتها و تفاوتهای اجتماعی گوناگون را فراهم میکنند و گفت: زیارت میتواند زمینهای برای تقویت احساس تعلق مشترک و بازسازی پیوندهای اجتماعی باشد.
این عضو هیئت علمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) همچنین بر ضرورت توجه به ابعاد اجتماعی زیارت در مطالعات و سیاستگذاریهای فرهنگی تأکید کرد و افزود: اگر زیارت تنها در سطح یک عمل فردی و مناسک شخصی موردتوجه قرار گیرد، بخش مهمی از ظرفیت آن برای اثرگذاری بر جامعه نادیده گرفته خواهد شد.
جهان اجتماعی ایرانی بهمثابه حرم
دکتر سید محمدعلی غمامی، عضو هیئتعلمی و مدیرگروه مطالعات فرهنگی و ارتباطات دانشگاه باقرالعلوم (ع)، نیز در سخنانی با موضوع «جهان اجتماعی ایرانی بهمثابه حرم»، فرهنگ را یکی از ناملموسترین و درعینحال حیاتیترین عناصر شکلدهنده جهان اجتماعی دانست.
وی با تشبیه فرهنگ به «هوا» اظهار کرد: همانگونه که آلودگی هوا بدون آنکه دیده شود بر همه انسانها اثر میگذارد، آسیبهای فرهنگی نیز محدود به افراد خاصی نمیشود و هنگامی که فرهنگ یک جامعه دچار آسیب شود، همه اعضای آن جامعه تحتتأثیر قرار میگیرند.
غمامی با تأکید بر اهمیت «زمان» در حیات فرهنگی جوامع، آگاهی تاریخی را یکی از عناصر مهم هویت انسان ایرانی دانست و گفت: اگر زمان و مکان بهدرستی در کنار یکدیگر قرار بگیرند و معنای قدسی در فضای اجتماعی امتداد پیدا کند، تجربه تاریخی و فرهنگی انسان ایرانی میتواند از سطح یک تجربه محدود به یک جغرافیا فراتر رود.
وی در ادامه، حرم را یکی از مهمترین فضاهای اجتماعی اصیل در جهان ایرانی دانست و افزود: حرم تنها یک موقعیت جغرافیایی نیست، بلکه فضایی است که در آن بخش مهمی از سبک زندگی ایرانی، اسلامی و شیعی همچنان حفظ شده است.
عضو هیئتعلمی دانشگاه باقرالعلوم (ع) با اشاره به ویژگیهایی مانند دسترسی عمومی، حضور اقشار مختلف مردم و امکان حضور در تمام ساعات شبانهروز، حرم را الگویی برای بازتعریف سایر فضاهای اجتماعی دانست و تصریح کرد: جهان اجتماعی ایرانی باید از الگوی حرم در خانهسازی، مدرسهسازی، شهرسازی، طراحی مساجد، حسینیهها، کتابخانهها و دیگر فضاهای عمومی استفاده کند.
غمامی با انتقاد از محدودشدن زمان فعالیت برخی فضاهای فرهنگی و مذهبی، بر ضرورت باز بودن این فضاها در طول شبانهروز تأکید کرد و گفت: همانگونه که فضاهای مختلف شهری امکان حضور انسان را در ساعات طولانی فراهم میکنند، فضاهای فرهنگی و قدسی نیز باید امکان مراجعه انسان را در زمانی که به آرامش، معنا و ارتباط معنوی نیاز دارد، فراهم کنند.
وی همچنین با اشاره به معماری و هنر موجود در حرم مطهر رضوی، این فضا را نمونهای از استمرار هنر و معماری ایرانی - اسلامی دانست و تأکید کرد: اگر این الگو در معماری خانهها، مدارس، مساجد و شهرها امتداد پیدا کند، میتواند در برابر سلطه الگوهای فرهنگی بیگانه از هویت اجتماعی جامعه ایرانی صیانت کند.
الهیات زیارت؛ از الهیات عملی تا الهیات عملگرا
حجتالاسلاموالمسلمین دکتر حبیبالله بابایی، دانشیار و عضو هیئتعلمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، نیز در این نشست با موضوع «الهیات زیارت؛ از الهیات عملی تا الهیات عملگرا»، بر ضرورت تفکیک میان دو رویکرد «الهیات عملی» و «الهیات عملگرا» در مطالعه زیارت تأکید کرد.
وی با بیان اینکه خلط این دو مفهوم میتواند به تقلیل امر دینی به کارکردهای صرفاً دنیوی منجر شود، اظهار کرد: الهیات عملی از دغدغه ایمان آغاز میکند و درصدد است ایمان را از ساحت باور به متن زندگی و حل مسائل واقعی جامعه وارد کند؛ درحالیکه الهیات عملگرا میتواند یک پدیده دینی را صرفاً بهعنوان یک واقعیت اجتماعی و باهدف دستیابی به کارکردهای دنیوی موردمطالعه قرار دهد.
بابایی افزود: در الهیات عملی، زیارت میتواند بهعنوان یک امرایمانی، ظرفیت پاسخگویی به مسائل اجتماعی را فعال کند؛ اما در رویکرد عملگرا، نقطه آغاز خود پدیده زیارت است و پرسش اصلی این خواهد بود که آیا میتوان از این پدیده برای حل مسائل اجتماعی استفاده کرد یا خیر.
وی با تشریح مراحل الهیات عملی، نخستین گام را شناسایی مسئله در متن جامعه دانست و گفت: مسائلی مانند طلاق، خشونت، گسست نسلی، بیهویتی و دیگر مسائل اجتماعی ابتدا باید از متن جامعه شناسایی و سپس از منظر علومانسانی تفسیر شوند؛ پس از آن، منابع دینی و الهیاتی برای ارائه تفسیر و راهکار وارد فرایند میشوند.
عضو هیئتعلمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، زیارت را در این چارچوب ظرفیتی برای پاسخ به برخی مسائل انسان معاصر دانست و اظهار کرد: میتوان از مسائلی مانند بیمعنایی، بیپناهی و کاهش تابآوری آغاز کرد و سپس بررسی کرد که زیارت چگونه میتواند در ایجاد معنا، پناه و مقاومت و استقامت در جامعه نقش داشته باشد.
بابایی همچنین با تأکید بر ظرفیت زیارت برای تقویت محبت و پیوند اجتماعی گفت: در الهیات زیارت میتوان به شکلگیری یک نظم اجتماعی مبتنی بر محبت و عشق اندیشید؛ نظمی که در آن انسان صرفاً به منافع فردی خود توجه نمیکند و نسبت به درد و رنج دیگری احساس مسئولیت مییابد.
وی با اشاره به تفاوت مبانی الهیات عملی و الهیات عملگرا، انسجام اجتماعی پایدار را نیازمند وجود باورهای مشترک دانست و تصریح کرد: اگر فهم زیارت در مسیر الهیات عملی قرار گیرد، میتواند به تقویت پیوندهای انسانی و انسجام اجتماعی منجر شود؛ زیرا این انسجام بر یک بنیان ایمانی مشترک استوار خواهد بود.
زیارت؛ عرصه پیوند ایمان و زندگی اجتماعی
دکتر فدایی مهربان نیز در ادامه این نشست با تمرکز بر ابعاد اجتماعی و فرهنگی زیارت، بر ضرورت توجه به زیارت بهعنوان یکی از ظرفیتهای مؤثر در شکلدهی به حیات اجتماعی جامعه تأکید کرد.
وی با اشاره به اینکه زیارت در تجربه تاریخی جامعه ایرانی همواره با مجموعهای از مناسبات فرهنگی، اجتماعی و هویتی همراه بوده است، بر ضرورت بازخوانی این ظرفیت در شرایط اجتماعی امروز تأکید کرد و گفت: حرم و زیارت میتوانند بستری برای تقویت ارتباط میان مردم، انتقال ارزشها و بازتولید هویت مشترک باشند.
این عضو هیئت علمی دانشگاه تهران همچنین توجه به تجربه زیارت و ظرفیتهای فرهنگی آن را برای سیاستگذاری اجتماعی و فرهنگی ضروری دانست و بر این نکته تأکید کرد که نباید زیارت را صرفاً در قالب یک مناسک فردی تعریف کرد؛ بلکه باید ابعاد اجتماعی و تمدنی آن نیز در طراحی فضاها و برنامههای فرهنگی موردتوجه قرار گیرد.
گفتنی است، در این نشست، سخنرانان با تأکید بر ظرفیتهای گسترده زیارت، بر ضرورت بازشناسی حرم بهعنوان یک فضای صرفاً عبادی و توجه به نقش آن در شکلدهی به روابط اجتماعی، هویت فرهنگی و سبک زندگی تأکید کردند و خواستار امتدادیافتن این ظرفیتها در دیگر عرصههای حیات اجتماعی شدند.
نظر شما