با پشت سر گذاشتن ایام لبریز از حزن و ارادت محرم و صفر که در آن، روح و جان شیفتگان در مکتب سرخ اباعبدالله الحسین(ع) صیقل یافت، اکنون به ماه ربیعالاول، فصل شکوفایی و شادمانی معنوی قدم نهادهایم. این ماه که در ادبیات دینی به شایستگی بهار ماهها نامیده شده، فرصتی مغتنم برای عبور از خزان غفلت و رسیدن به رستاخیز بندگی است. ربیعالاول تجلیگاه رحمت واسعه الهی و میعادگاه نزول برکات آسمانی است؛ چرا که وجود پرجود پیامبر گرامی اسلام(ص) در این ماه، جهان را به نور میلاد خویش منور کرده است. در این فصل، سزاوار است با قلبی مالامال از شکر به استقبال اعمال و آداب توصیهشده برویم و با بازخوانی وقایع سترگی همچون لیلةالمبیت و میلاد مسعود ختمیمرتبت(ص) سیره نبوی و علوی را سرلوحه مسیر پیش رو قرار دهیم. این ماه، دعوتی دوباره به نیایش، صدقه و تجدید میثاق با ولایت در پرتو فضائل اهلبیت(ع) است. در ادامه مروری بر فضائل این ماه داریم.
ربیعالاول؛ بهار رحمت و تجدید بندگی
با آغاز ماه ربیعالاول، اعمالی برای شب و روز نخست این ماه قمری توصیه شده است. روزه گرفتن، توجه به واقعه لیلةالمبیت، زیارت پیامبر(ص) و امام علی(ع) و خواندن دعای مخصوص اول ماه ازجمله اعمالی است که برای این روز نقل شده است. با فرارسیدن ربیعالاول، یکی از ماههای مهم در تقویم قمری آغاز میشود؛ ماهی که پس از دو ماه محرم و صفر، حالوهوای مذهبی متفاوتی دارد. برای آغاز این ماه نیز اعمال و آدابی در منابع اسلامی نقل شده که برخی از آنها به شب اول و برخی دیگر به روز نخست ربیعالاول مربوط است. پیش از اسلام، ولادت پیامبر اکرم(ص) (۹ می ۵۷۰ م)، ازدواج حضرت محمدامین(ص) با حضرت خدیجه(س) و رحلت حضرت عبدالمطلب از اتفاقاتی است که گفته شده در ماه ربیعالاول رخ داده است.
لیلةالمبیت؛ شبی که علی(ع) خطر را پذیرفت
شب نخست ربیعالاول با واقعهای مهم در تاریخ اسلام پیوند خورده است؛ شبی که در منابع از آن با عنوان لیلةالمبیت یاد میشود. در جریان هجرت پیامبر اکرم(ص) از مکه به مدینه، مشرکان نقشهای برای جلوگیری از خروج ایشان طراحی کرده بودند. در این میان، امام علی(ع) با پذیرش خطر، در بستر پیامبر(ص) قرار گرفت تا دشمنان تصور کنند پیامبر(ص) همچنان در خانه حضور دارد. بر پایه روایت مجلسی، پیامبر(ص) به حضرت علی(ع) فرمود: مشرکان میخواهند امشب مرا به قتل برسانند، آیا تو در بستر من میخوابی؟ امام علی(ع) گفت: در این صورت شما سالم میمانید؟ پیامبر(ص) فرمود: آری. امام علی(ع) تبسمی کرد، سجده شکر به جا آورد و وقتی سر از سجده برداشت، گفت: آنچه را که مأمور شدهای انجام بده که چشم، گوش و قلبم فدای تو باد. پیامبر(ص)، علی(ع) را در آغوش گرفت و هردو گریه کردند و از هم جدا شدند.
مشرکان از ابتدای شب، خانه پیامبر(ص) را محاصره کرده بودند. قرار بود در نیمه شب حمله کنند؛ اما ابولهب گفت در این وقت، زنان و فرزندان در داخل خانه هستند و بعدها عرب درباره ما میگویند حرمت فرزندان عموی خویش را شکستند. آنان با سنگ به علی(ع) که در بستر خوابیده بود، زدند تا مطمئن شوند کسی در بستر خوابیده است و شک نداشتند که وی رسول خداست. صبح که به خانه هجوم بردند، وقتی علی(ع) را در بستر رسول خدا(ص) مشاهده کردند، گفتند محمد(ص) کجاست؟ علی(ع) پاسخ داد: مگر او را به من سپرده بودید که از من میخواهید؟ کاری کردید که او ناچار شد خانه را ترک کند. در این هنگام، به سوی علی(ع) یورش بردند و او را آزردند و سپس از خانه بیرون کشیدند و کتک زدند. ساعتی هم در مسجدالحرام زندانی و سپس آزادش کردند.
در نقل دیگری آمده است علی(ع) وقتی آنان را مشاهده کرد که شمشیرهایشان را کشیدهاند و به سوی وی میآیند، با ترفندی شمشیر خالد بن ولید را که پیشاپیش همه بود، گرفت و آنان را از خود دور کرد. آنها گفتند ما با تو کاری نداریم؛ ولی بگو محمد(ص) کجاست؟ علی(ع) پاسخ داد من اطلاعی از وی ندارم. سپس قریشیان به جستوجوی پیامبر(ص) پرداختند.
آیه شراء؛ ستایش ایثار برای رضایت خدا
در آیه شِراء، خداوند کسانی را ستوده است که حاضرند جان خود را در ازای بدستآوردن رضایت خداوند فدا کنند. «وَ مِنَ النَّاسِ مَن یشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَءُوفٌ بِالْعِبَادِ؛ او از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا میفروشد و خدا نسبت به [این] بندگان مهربان است» (آیه ۲۰۷ سوره بقره). شیخ طوسی در مصباح المُتَهَجِّد، زمان این واقعه را شب اول ربیعالاول سال اول هجرت پیامبر(ص) گزارش کرده است. علمای شیعه و گروهی از علمای اهلسنت معتقدند آیه لیلةالمبیت یا آیه شِراء (آیه ۲۰۷ سوره بقره) در شأن علی(ع) در ماجرای لیلةالمبیت نازل شده است. ابنابیالحدید در شرح نهجالبلاغه از استادش ابوجعفر نقل میکند با تواتر ثابت شده این آیه درباره امام علی(ع) نازل شده و هرکس آن را انکار کند یا دیوانه است یا با مسلمانان هیچگونه ارتباطی ندارد.
اعمال و مناسبتهای مهم ربیعالاول
برای روز نخست ربیعالاول، انجام برخی اعمال مستحب توصیه شده است. یکی از مهمترین آنها روزه گرفتن است که در ارتباط با نجات پیامبر اکرم(ص) و امام علی(ع) از نقشه مشرکان مورد توجه قرار گرفته است. همچنین زیارت پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) از اعمالی است که در منابع مربوط به اعمال ماه ربیعالاول ذکر شده است. یکی دیگر از اعمالی که برای آغاز ماه ربیعالاول نقل شده، خواندن دعای مخصوص این ماه است. مضمون این دعا بیشتر بر توحید، حمد و ستایش خداوند، درخواست رحمت و برکت، درود بر پیامبر(ص) و خاندان ایشان و طلب خیر و عافیت در ماه جدید تأکید دارد. در بخشی از این دعا از خداوند خواسته میشود برکات و خیر ماه ربیعالاول را نصیب انسان کند و او را از آسیبها و شرور دور نگه دارد.
از وقایع این ماه میتوان به لیلةالمبیت که ذکر آن به تفصیل آمد و هجرت حضرت محمد(ص) در اول ربیعالاول سال ۱ ق؛ صلح امام حسن(ع) و معاویه در ۲۵ ربیعالاول سال ۴۱ ق؛ آغاز قیام توابین به رهبری سلیمان بن صرد خزاعی در اول ربیعالاول سال ۶۵ ق؛ قیام مختار در ۱۲ ربیعالاول سال ۶۶ ق؛ میلاد مسعود امام جعفر صادق(ع) در ۱۷ ربیعالاول سال ۸۳ ق؛ وفات حضرت سکینه بنت الحسین(س) در ۵ ربیعالاول سال ۱۱۷ ق؛ ورود حضرت معصومه(س) به شهر مقدس قم در ۲۳ ربیعالاول سال ۲۰۱ ق و شهادت امام حسن عسکری(ع) و آغاز غیبت صغرای امام زمان(عج) در اول یا ۸ ربیعالاول سال ۲۶۰ ق اشاره کرد.
برای روز دوازدهم ربیعالاول، خواندن دو رکعت نماز مستحب نقل شده است. در رکعت نخست پس از سوره حمد، سه مرتبه سوره کافرون و در رکعت دوم پس از حمد، سه مرتبه سوره توحید خوانده میشود. هفدهم ربیعالاول از روزهای بسیار مهم این ماه است و در میان شیعیان، روز میلاد پیامبر اکرم(ص) و امام جعفر صادق(ع) شناخته میشود. از اعمالی که برای این روز نقل شده، میتوان به غسل، روزه، صدقه دادن، کمک به دیگران، شاد کردن مؤمنان و زیارت پیامبر اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) اشاره کرد. ربیعالاول فرصتی برای توجه بیشتر به عبادت، دعا، صدقه، زیارت و اعمال نیک است. در کنار اعمال مستحب، میتوان آغاز ماه جدید را فرصتی برای تجدید نیت، طلب خیر از خداوند و توجه بیشتر به اخلاق و سیره پیامبر اکرم(ص) و اهل بیت(ع) قرار داد.
نظر شما