حفاظت از گونههای در معرض تهدید دیگر تنها به مراقبت از زیستگاه یا جلوگیری از شکار غیرمجاز محدود نمیشود؛ شناخت ساختار ژنتیکی جمعیتها به یکی از ابزارهای مهم برای مدیریت علمی حیاتوحش تبدیل شده است. سازمان حفاظت محیطزیست نیز با اجرای سه طرح ملی مطالعات مولکولی، تلاش دارد تصویری دقیقتر از وضعیت ژنتیکی برخی گونههای شاخص کشور به دست آورد؛ مطالعاتی که میتواند مبنای تصمیمگیری برای احیا و افزایش شانس بقای این گونهها قرار گیرد.
لیلا عزالدینلو، رئیس گروه ذخائر ژنتیکی دفتر موزه ملی تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی سازمان حفاظت محیطزیست، با اشاره به اهمیت مطالعات ژنتیکی در حفاظت از تنوع زیستی اظهار کرد: حفاظت مؤثر از گونههای در معرض تهدید بدون شناخت دقیق ساختار ژنتیکی جمعیتها امکانپذیر نیست و به همین دلیل، بررسیهای ژنتیکی و مولکولی گونههای شاخص حیاتوحش کشور در دستور کار قرار گرفته است.
به گفته وی، در قالب سه قرارداد پژوهشی، مطالعات مختلفی در زمینه تنوع ژنتیکی و تبارزایی گونههای حیاتوحش آغاز شده است. یکی از این طرحها به بررسی تنوع ژنومیکی و تبارزایی جمعیتهای افعی گرزه و افعی رازی اختصاص دارد؛ مطالعهای که علاوه بر جنبههای حفاظتی، میتواند در حوزههای درمانی و شناسایی نشانگرهای ژنومی نیز کاربرد داشته باشد.
در بخش دیگری از این برنامه، تهیه شناسنامه و نقشه ژنتیکی سه گونه شاخص و در معرض تهدید یعنی یوزپلنگ آسیایی، خرس سیاه و گوزن زرد ایرانی آغاز شده است. تدوین چنین شناسنامهای میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت جمعیتها، میزان تنوع ژنتیکی و روابط میان آنها در اختیار مدیران حوزه محیطزیست قرار دهد.
یکی دیگر از مطالعات در حال انجام نیز به گور ایرانی اختصاص دارد؛ گونهای که مدیریت جمعیتهای کوچک آن نیازمند شناخت دقیق وضعیت ژنتیکی است. عزالدینلو گفت ارزیابی تنوع ژنتیکی، نرخ درونآمیزی و روابط خویشاوندی جمعیت گور ایرانی با همکاری اداره کل محیط زیست یزد در حال انجام است.
اهمیت این بررسیها از آنجا ناشی میشود که کاهش تنوع ژنتیکی در جمعیتهای کوچک میتواند توان سازگاری آنها با تغییرات محیطی را کاهش دهد و خطر همخونی و فرسایش ژنتیکی را افزایش دهد. بنابراین، شناخت روابط خویشاوندی و ساختار جمعیتها میتواند در تصمیمگیری برای مدیریت و تقویت جمعیتهای در معرض خطر نقش مهمی داشته باشد.
این طرحها با همکاری دانشکدگان کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران و دانشگاه علوم کشاورزی و منابع طبیعی گرگان در حال اجراست و بنا بر اعلام رئیس گروه ذخائر ژنتیکی، تاکنون ۶۰ درصد پیشرفت داشتهاند. همچنین نخستین گزارش پیشرفت مطالعات از مجریان طرح درخواست شده و قرار است نتایج و روند اجرای پروژهها در معاونت محیط زیست طبیعی و تنوع زیستی ارائه شود.
هدف نهایی این مطالعات، تنها ثبت اطلاعات ژنتیکی گونهها نیست؛ بلکه قرار است دادههای بهدستآمده در خدمت برنامههای حفاظتی قرار گیرد. حفظ تنوع ژنتیکی درون و میان جمعیتها، جلوگیری از کاهش اندازه مؤثر جمعیت، پیشگیری از همخونی و فرسایش ژنتیکی و حفظ ژنهای سازگار با شرایط مختلف محیطی از جمله اهداف این برنامه عنوان شده است.
دادههای ژنتیکی همچنین میتواند در برنامههای احیا، تکثیر و معرفی یا معرفی مجدد گونهها مورد استفاده قرار گیرد. در واقع، زمانی که مدیران محیطزیست بدانند هر جمعیت از نظر ژنتیکی چه ویژگیهایی دارد و چه میزان ارتباط یا تفاوتی با جمعیتهای دیگر دارد، تصمیمگیری برای جابهجایی، تکثیر یا تقویت جمعیتها با دقت بیشتری انجام خواهد شد.
عزالدینلو تهیه نقشه ژنتیکی گونهها را یکی از ابزارهای کلیدی برای افزایش شانس بقای آنها دانست و تأکید کرد این اطلاعات میتواند در برنامهریزی تکثیر، مدیریت جمعیتها و مقابله با تهدیدهای پیشروی حیاتوحش در زیستگاههای طبیعی کشور مورد استفاده قرار گیرد.
اجرای این طرحها در نهایت میتواند یک تغییر مهم در رویکرد حفاظت از حیاتوحش ایجاد کند؛ عبور از مدیریت صرفاً میدانی و حرکت به سمت تصمیمگیری مبتنی بر دادههای ژنتیکی. برای گونههایی مانند یوزپلنگ آسیایی، خرس سیاه، گوزن زرد و گور ایرانی که بقای آنها با محدودیتهای مختلف جمعیتی و زیستگاهی روبهروست، شناخت دقیقتر ساختار ژنتیکی میتواند بخشی از پازل پیچیده حفاظت و احیای جمعیتهای آنها را تکمیل کند.
نظر شما