با سپری شدن روزهای اندوهبار دهه پایانی صفر و آغاز ربیعالاول، صحن و سرای حرم مطهر رضوی بار دیگر به سکون و آرامش همیشگی خود بازگشته است؛ اما هنوز طنین نوحههای بوشهری، نخلگردانی کویرنشینان و نغمههای آذری، گیلکی و کردی در حافظه زائران زنده است. «حسینیه حرم» امسال جلوهای باشکوه از همنشینی آیینهای عزاداری اقوام ایرانی بود؛ مجلسی که با حضور هیئتهایی از ۱۷ استان، شکوه همدلی و تنوع فرهنگی را در جوار مضجع امام رئوف(ع) به نمایش گذاشت و پشت صحنه آن، ماهها تلاش خاموش و پیوسته خادمانی رقم خورد که بار اصلی این میزبانی بزرگ را بر دوش داشتند.
۵ ماه پیش از نخستین نوحه؛ تدارک همصدایی ۱۷ استان در حرم مطهر
سید مهدی سجادیزاده، مسئول اجرای برنامه «حسینیه حرم» در این خصوص به خبرنگار ما میگوید: بسیاری تصور میکنند این حجم از برنامهها در روزهای پایانی صفر یا روزهای منتهی به مراسم شکل میگیرد، اما واقعیت این است فرایند برنامهریزی، نیازسنجی و طراحی این حرکت تقریباً ۵ تا ۶ ماه پیش از ماه محرم آغاز میشود. ما در این مدت شبکه ارتباطی گسترده و منسجمی با کانونهای خدمت رضوی در استانها، سازمان تبلیغات اسلامی، شورای هیئات مذهبی و مجموعههای فعال مردمنهاد و جهادی برقرار میکنیم. هماهنگ کردن اقوامی با تنوع فرهنگی، آداب متفاوت، گویشهای گوناگون و سبکهای اجرایی متضاد اصلاً کار سادهای نیست؛ اما این ارتباط مستمر و مدیریت گامبهگام سبب شد امسال در ماه محرم شاهد حضور هیئتهایی از ۲۲ استان و پنج کشور و در دهه پایانی صفر میزبان حدود ۱۷ استان در حرم مطهر باشیم.
نخستین چالشی که او به آن اشاره میکند انطباق شرایط هیئتهای استانی با مقررات حرم مطهر است؛ مقرراتی که برای آسایش و امنیت زائران پیشبینی شده است. سجادیزاده در این باره بیان میکند: روند اجرایی این هماهنگی صبر و اقناع متقابل بالایی میطلبد تا هم احترام هیئت و روحیه میهماننوازی حفظ شود و هم قوانین و انتظام حرم مطهر زیر پا گذاشته نشود.
از مشعل سیستان تا نخل خراسان؛ ملاحظهها و استثناهای عزاداری
ورود ادوات عزاداری به داخل صحنها به خاطر آسایش زائران همواره با ضوابط انضباطی همراه است. اما مگر میشود عزاداری بوشهر را بدون دمّام یا آیین جنوب خراسان را بدون نخل تصور کرد؟ مسئول اجرای برنامه «حسینیه حرم» در این خصوص اظهار میکند: طبق اقتضائات و ضوابط حرم مطهر، استفاده عمومی از ادوات موسیقی و برخی ادوات عزاداری امکانپذیر نیست. با این حال، با همکاری و مساعدت کامل مجموعههای آستان قدس رضوی، برای حفظ اصالت اجرای سنتی هیئتها، استثناهایی در قالب حسینیه حرم قائل شدیم. به عنوان نمونه، مجوز محدود برای استفاده از طبل و سنج کوچک و همچنین اجرای آیینهای خاص بوشهری صادر و یا نخل خراسان جنوبی با فرایندی ویژه وارد حرم مطهر شد. همچنین ادواتی مانند مشعل سیستان و بلوچستان یا ادوات سنگزنی خراسان رضوی با هماهنگی کامل وارد مجموعه شدند تا اصالت عزاداری بومی استانها مخدوش نشود.
خادمان بیادعا؛ ۱۶ ساعت تلاش بیوقفه در سنگر پشتیبانی
یکی از ابعاد مغفول مانده در گزارشهای رسمی، فشار جسمی و روحی وارد شده بر خادمان اجرایی است. درحالیکه زائران برای ساعتهایی محدود در صحن قدس یا مسجد گوهرشاد به عزاداری میپرداختند، نیروهای اجرایی خط مقدم، بیش از ۱۷ ساعت در شبانهروز درگیر هدایت صفوف، کنترل صوت و حفظ امنیت بودند.
او با اشاره به زحمات این نیروهای اجرایی و پشتیبانی ادامه میدهد: برنامههای حسینیه حرم در چهار شب پایانی صفر، از ساعت ۹ صبح در مسجد گوهرشاد کلید میخورد و از ساعت ۱۷ تا حدود یک بامداد در صحن قدس ادامه داشت. نیروهای ما از ساعت ۸ صبح پای کار بودند و تا پس از نیمهشب پیوسته فعالیت میکردند. تغییرات ناگهانی دما، گرم و سرد شدن هوا، بیخوابی، افت ایمنی بدن و سرماخوردگی شدید، گریبانگیر بسیاری از بچهها شد. نکته قابل توجه این است که غالب این تیم اجرایی، خودشان از شهرستانها آمده بودند و بدون هیچ چشمداشتی، خالصانه پای کار امام رضا(ع) ایستادند.
معماری پویای صحنه؛ هنر خاموش خادمان در هدایت عزاداران
فکرش را بکنید یک هیئت چند هزار نفره بوشهری میخواهد دایرههای متحدالمرکز بزند، برنامه که تمام میشود، هیئت بعدی میخواهد خطی سینه بزند! همزمان پخش زنده تلویزیونی در جریان است و هزاران زائر عبوری هم در صحن حضور دارند؛ این یعنی «معماریِ پویای صحنه». سجادیزاده با تشریح ریزهکاریهای صحنهگردانی در حسینیه حرم بیان میکند: خادمان مجبور بودند در طول یک برنامه، بارها صفوف بانوان و آقایان را جابهجا کنند، صوت و نور را لحظهای تنظیم کرده و راه رفتوآمد زائران را باز نگه دارند. یک دکوراسیون زنده که با هنر خاموش خادمان پشتیبانی میشد. با وجود همه این سختیها، در بخشهای صوت، نور، تصویر، پوشش زنده تلویزیونی و انتظامات، عملکرد بسیار خوبی ثبت شد.
حضوری پرشور به همراه اشتیاقی برای آینده
تجربه موفق اجتماع آذریزبانها و حضور پرشور یزدیها و اصفهانیهای چند هزار نفره در صحن قدس، اشتیاقی بزرگ برای آینده ایجاد کرده است. مسئول اجرایی برنامه «حسینیه حرم» با اشاره به افقهای آینده و توسعه ظرفیتهای بینالمللی توضیح میدهد: برنامه ما برای سالهای بعد این است که صحنها را به صورت کاملاً تخصصی در اختیار فرهنگها بگذاریم؛ عزاداری به زبانهای مازنی، کرمانجی، تاتی، گیلکی، سیستانی و خرمشهری. این کار علاوه بر زیبایی بصری، به مردم این مناطق حس غرور و تعلق میدهد که فرهنگشان در مقدسترین نقطه کشور به رسمیت شناخته شده است.
از لهجههای بومی تا حسینیهای به وسعت جهان
اما داستان به مرزهای ایران محدود نمیشود. امسال هیئتهایی از پنج کشور (مثل عراق، سوریه و زائران انگلیسیزبان) در حرم منورعزاداری کردند و برنامه بعدی، پوشش دادن هیئتهای سنتی از آفریقا، اروپا و کشورهای همسایه مثل ترکیه، آذربایجان و بحرین است. هدف یک چیز است: تبدیل حرم مطهر امام رضا(ع) به حسینیه بزرگ امت اسلامی.
سجادیزاده در بخش پایانی صحبتهای خود به این بعد فراملی اشاره کرده و میگوید: در بُعد بینالمللی نیز قدمهای بزرگتری برداشتیم؛ بهطوری که در ماه محرم امسال میزبان هیئتهایی از پنج کشور از جمله عراق، سوریه و زائران انگلیسیزبان بودیم. برای سالهای آینده برنامهریزی کردهایم تا عزاداریهای سنتی کشورهای حوزه آفریقا، حوزه یورو و کشورهای همسایه مانند ترکیه، آذربایجان و بحرین را با کیفیتی بالاتر پوشش دهیم. هدف ما این است حرم مطهر حضرت رضا(ع) ملجأ و حسینیه تمام افکار، زبانها و ذائقههای امت اسلامی باشد و مشهد مقدس جایگاه واقعی خود را به عنوان پایتخت معنوی و فرهنگی مسلمانان جهان تثبیت کند.
میراث ماندگار صفر؛ تجلی خانه پدری اقوام ایرانی
آنچه در «حسینیه حرم» گذشت، فراتر از یک تقویم کاری بود؛ تجلی عینی «خانه پدری» بود. جایی که تمام لهجهها، لباسها و رنگها زیر یک پرچم جمع شدند. تجمع ۲۲ استان و هیئتهایی از پنج کشور در طول ماههای محرم و صفر با سبکها و لباسهای بومی در کنار خادمانی که از جان مایه گذاشتند، نشان داد حرم مطهر رضوی چطور میتواند نقش خانه پدری تمام اقوام را ایفا کند. حالا با آمدن ماه ربیع، پرونده این عملیات بزرگ بسته شده، اما الگویی که از ترکیب «انضباط حرم» و «عشقِ مردمی» بدست آمد، الگوی حاصل از همافزایی ساختارهای اداری، انضباط آستان و شور عزاداری مردمی، سرمایهای است که خط سیر برنامههای فرهنگی آستان قدس رضوی را در سالهای آینده روشنتر خواهد کرد.
نظر شما