درهای حرم مطهر رضوی تنها مسیر عبور زائران از یک فضا به فضای دیگر نیستند؛ هر کدام صفحهای از دفتر تاریخی این آستاناند که بر لوح وجودشان نام واقفان و ارادتمندان به بارگاه منور رضوی نقش بسته است.
این درها در میان انبوه اشیای وقفی که در طول قرنها به آستان قدس رضوی تقدیم شده، جایگاه خاص خود را دارند. نفایسی که نه تنها به سبب طلا، نقره و جواهرات به کار برده شده در آنها ارزشمندند، بلکه به خاطر کتیبههای خوشنویسی و نقشهای ظریفی که روی آنها حک شده نمونههای ارزندهای از آثار هنری بهجامانده از دورههای مختلف تاریخی به حساب میآیند. در ادامه به بررسی سه نمونه از درهای اهدایی در عصر قاجار میپردازیم.
درهایی که فقط برای گشودن راه ساخته نشدند
این دوره را میتوان یکی از دورههای پررونق وقف در تاریخ آستان قدس رضوی دانست. در این دوره، املاک، اشیا و حتی آثار هنری بسیاری توسط افراد مختلف از جمله بزرگان و صاحبمنصبان به حرم مطهر اهدا شد؛ اما در میان این موقوفات، درهای نفیس جایگاهی ویژه داشتند. این آثار نهتنها به دلیل ارزش مادی، بلکه به سبب ظرافتهای هنری و جایگاه قرارگیریشان اهمیت ویژهای پیدا کردند.
درهای وقفی این دوره، ترکیبی از هنرهای مختلف ایرانی را در خود جای دادهاند؛ از زرگری و میناکاری گرفته تا خوشنویسی و کتیبهنگاری. روی سطح آنها آیاتی از قرآن، احادیث پیامبر(ص) و امامان(ع) و اشعاری از شاعران دوره قاجار نقش بسته است. به همین دلیل، به هر کدام از این درها میتوان به چشم یک سند تاریخی نگریست؛ سندی که هم روایتگر باورهای مذهبی جامعه آن زمان است و هم نمودی از شیوه خلق آثار هنری در آن دوره به حساب میآید.
البته ذکر این نکته لازم است که همه درهای ارزشمند دوره قاجار، وقف شخصی نبودند. برخی از درهای نفیس حرم منور به دستور متولیان وقت و با استفاده از امکانات آستان قدس از جمله موقوفات ساخته یا بازسازی شدهاند. در این مطلب ما به معرفی سه نمونه از درهایی خواهیم پرداخت که مستقیماً از طرف اشخاص مختلف وقف شدهاند: در طلای مرصع، در طلای ملمع پیش روی مبارک و در طلای پایین پای مبارک.
در طلای مرصع؛ هدیهای از فتحعلیشاه پس از یک پیروزی
یکی از شاخصترین درهای وقفی دوره قاجار، «در طلای مرصع» است؛ اثری که وجودش، نام فتحعلیشاه قاجار را در تاریخ حرم منور رضوی ثبت کرد. این در به طول ۱۷۵ و عرض ۷۵ سانتیمتر، از طلای خالص ساخته و با جواهرات گرانبها نیز تزئین شد. فتحعلیشاه این در را در سال ۱۲۳۳ هجری قمری و پس از پیروزی بر فتحخان افغان، وزیر محمودشاه درانی، به نشانه شکرگزاری به آستان قدس رضوی تقدیم کرد. انتقال این اثر از تهران به مشهد بر عهده میرزا عبداللهخان امینالدوله بود و پس از رسیدن به مشهد، میرزا هدایتالله مجتهد آن را در پایین پای ضریح نصب کرد.
سرگذشت این در مانند بسیاری از آثار تاریخی حرم مطهر، تنها به روزگار شکوه آن محدود نماند. در جریان فتنه حسنخان سالار، این در از جای خود کنده شد و جواهرات آن به تاراج رفت. بعدها بار دیگر طلاکوب و جواهرنشان شد و در دوره تولیت میرزا فضلالله وزیر نظام، در سال ۱۲۷۰ هجری قمری بر بدنه ضریح نصب شد.
در کنار تزئینات هنری، اشعاری نیز روی این در نقش بسته که نام واقف را در خود به ثبت رسانده است: «شه خلدآشیان فتحعلیشاه/ که بادا روح او با روح توأم/ دری از زر خالص پیشکش کرد/ به سبط اشرف اولاد آدم».
به گفته احتشام کاویانیان این در، در دوره پهلوی روی دیواره جنوب شرقی نصب شده بود اما امروز در جایگاه اصلی خود قرار ندارد؛ این اثر باقیمانده از دوره قاجار اکنون در قاب ویژهای زیر قبه مطهر، بر دیوار غربی بقعه نگهداری میشود.
در طلای ملمع پیش روی مبارک؛ از روضه منوره تا موزه
دومین نمونه «در طلای ملمع پیش روی مبارک» است؛ اثری از سوی ناصرالدینشاه قاجار. او فرمان تجدید ساخت این در را در سال ۱۲۷۲ هجری قمری و در زمان نیابت تولیت محمدحسین عضدالملک قزوینی صادر کرد.
این در از جمله اشیایی است که در طول زمان از آسیب دور نماند. بر اساس اسناد تاریخی بخشی از زیورآلات این در مرصعکاری شده در زمان فتنه سالار به تاراج رفت و ناصرالدینشاه فرمان داد دوباره با طلا آراسته شود. اتفاقی که در کتیبه شهر حک شده روی آن ثبت شده است: «شد به فرمان ملک آراسته این در به زر/ ناصرالدین شاه غازی آفتاب داد و دین/ زیور این در به غارت برد کافر نعمتی/ دید پاداش عمل از شهریار جم نگین/ داد فرمان تا بیارایند باز او را به زر/ شهریار بیهمال و پادشاه بیقرین».
روی سطح این در، تنها نقشهای تزئینی دیده نمیشود؛ بلکه مجموعهای از مضامین مذهبی و اعتقادی در قالب کتیبههای هنری ثبت شده است. آیاتی از قرآن کریم از جمله آیه «الله نور السماوات والارض» و احادیثی از پیامبر اکرم(ص) و امام رضا(ع) بر آن نقش بستهاند، از جمله حدیث مشهور «من زارنی کمن زار رسولالله» که جایگاه زیارت امام رضا(ع) را یادآوری میکند.
این اثر در سال ۱۳۰۳ خورشیدی به دستور و هزینه مرتضی قلیخان نائینی، متولی وقت آستانه و به دست عبدالعلی گمنام زرگر، زرگر وقت آستانه مرمت میشود. این در بار دیگر در سال ۱۳۴۲ خورشیدی با همت آستان قدس رضوی مورد بازسازی قرار گرفت. برای جلوگیری از فرسایش طلا و نقره آن نیز پوششی محافظ روی آن نصب شد.
در پیش روی مبارک با نام ذووجهین هم شناخته میشود؛ چراکه روی دیگر آن نقرهکاری شده است. این اثر فاخر از سال ۱۳۵۴ خورشیدی به موزه آستان قدس رضوی منتقل شده و در آنجا نگهداری میشود. همچنین این در در سال ۱۳۶۰ نیز برای بار دیگر تجدید ساخت و با آیات، احادیث و اشعار مزین شد.
در طلای پایین پای مبارک؛ یادگار یک وزیر و خزانهدار قاجاری
سومین نمونه بهجا مانده از درهای اهدایی دوره قاجار، «در طلای پایین پای مبارک» است؛ دری که در مسیر ارتباطی حرم مطهر با گنبد حاتمخانی قرار داشت و پیش از آن، دری از دوره صفوی در این محل نصب بود. آن در قدیمی در آشوبهای اواخر دوره افشاریه، مانند بسیاری نفایس دیگر، توسط نادر میرزا افشار به غارت رفت و بخشی از طلا و جواهرات خود را از دست داد.
در دوره ناصری؛ دوستعلیخان معیرالممالک، خزانهدار و وزیر مالیه ناصرالدینشاه و از رجال شناخته شده عصر قاجار، هزینه ساخت و زراندود کردن در جدید را بر عهده گرفت. این در سال ۱۲۸۴ هجری قمری ساخته شد و با ابعاد ۲۸۵ در ۱۹۵ سانتیمتر، از نمونههای بزرگ و باشکوه درهای حرم منور به شمار میآمد.
در بخش دیگری از این در، عبارت وقف نیز آمده و نام دوستعلیخان معیرالممالک، خادم کشیک سوم آستانه به عنوان واقف ثبت شده است: «به زر ناب ز بهر بقای شاهنشاه/ گرفت خازن شاهنشه این مبارک در/ستوده دوستعلی خان جهان دانش و دین/ که هم فرشته خصالست و هم خجسته سیر».
روی این اثر، اشعاری در مدح اهلبیت(ع) و احادیثی درباره جایگاه ولایت نقش بسته است. یکی از کتیبههای مهم آن نیز حدیث «ولایت علی حصنی فمن دخل حصنی امن من عذابی» است. این اثر ارزشمند اکنون در موزه مرکزی آستان قدس رضوی نگهداری میشود.
نظر شما