دو دور حمله آمریکا و اسرائیل به ایران، بحثی را که سال‌ها در حاشیه سیاست هسته‌ای تهران بود، به متن آورد؛ اگر عضویت در NPT نتواند امنیت تأسیسات و دانشمندان ایران را تضمین کند، تهران تا کجا باید به تعهداتش پایبند بماند؟
وقتی تعهدات دیگر امنیت نمی‌آورند
در تهران، استدلال طرفداران خروج از معاهده منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) بیش از آنکه صرفاً یک بحث حقوقی باشد، به مسئله امنیت ملی گره خورده است. گروهی از نمایندگان مجلس می‌گویند ایران در شرایطی به تعهدات هسته‌ای خود پایبند مانده که تأسیسات و دانشمندان هسته‌ای آن هدف حملات نظامی قرار گرفته‌اند.
حسینعلی حاجی‌دلیگانی، نماینده اصفهان، با اشاره به «جنگ‌های دشمنان علیه ایران در دو نوبت» گفته است ادامه عضویت در NPT «هیچ فایده‌ای ندارد» و ایران باید برای جلوگیری از خسارت بیشتر از معاهده خارج شود. این موضع پس از آن تقویت شده که شورای حکام آژانس پرونده ایران را به شورای امنیت ارجاع داده است.
طرح خروج روی میز مجلس
این بحث دیگر صرفاً در حد اظهارنظر سیاسی نیست. طرح سه‌فوریتی خروج ایران از NPT ماه‌هاست در هیئت‌رئیسه مجلس قرار دارد و برای ورود به صحن علنی منتظر تصمیم محمدباقر قالیباف است. برخی نمایندگان نیز خواستار پایان دادن به تعهدات داوطلبانه فراتر از الزامات رسمی معاهده شده‌اند.
در مقابل، مخالفان خروج هشدار می‌دهند که چنین اقدامی می‌تواند فشارهای سیاسی و اقتصادی بیشتری ایجاد کند. روزنامه خراسان، نزدیک به قالیباف، خروج فوری را اقدامی می‌داند که می‌تواند برای آمریکا و اسرائیل زمینه توجیه حملات بعدی را فراهم کند و روابط تهران با چین و روسیه را دشوارتر سازد.
در واقع، اختلاف اصلی فقط بر سر اصل خروج نیست؛ مسئله این است که آیا خروج اکنون، پیش از مشخص شدن مسیر بعدی برنامه هسته‌ای ایران، می‌تواند امنیت بیشتری ایجاد کند یا برعکس، فشارها را افزایش خواهد داد.
بازدارندگی؛ سؤال اصلی پس از دو جنگ
همین‌جا بحث از NPT فراتر می‌رود و به مسئله بازدارندگی می‌رسد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، احتمال خروج را منتفی ندانسته و گفته تصمیم تهران «کاملاً به رفتار واشنگتن بستگی دارد». در عین حال، او تأکید کرده است که دکترین هسته‌ای ایران تغییر نکرده و منع شرعی استفاده از سلاح هسته‌ای همچنان پابرجاست.
در سوی دیگر، برخی نمایندگان صریح‌تر سخن می‌گویند. احمد بخشایش اردستانی از ساخت سلاح هسته‌ای و سپس خروج از NPT دفاع کرده و استدلال کرده است که تنها در این صورت می‌توان بازدارندگی در برابر حمله مجدد آمریکا و اسرائیل ایجاد کرد. حتی خراسان نیز، با وجود مخالفت با خروج فوری، استدلالی مشابه درباره تقدم ساخت و آزمایش سلاح بر خروج مطرح کرده است.
این دیدگاه هنوز به معنای اتخاذ چنین تصمیمی از سوی جمهوری اسلامی نیست. در واقع، پزشکیان در گفت‌وگو با فاکس‌نیوز ساخت بمب هسته ای را رد کرده و گفته ایران حتی آماده بررسی رقیق‌سازی ذخیره ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم غنی‌شده تا ۶۰ درصد و نظارت آژانس است.
تصمیم نهایی جایی فراتر از مجلس است
اهمیت واقعی مناقشه در همین شکاف میان مواضع مختلف آشکار می‌شود. مجلس می‌تواند مسیر قانونی را باز کند، اما تصمیم نهایی درباره عضویت ایران در NPT در بالاترین سطوح سیاسی و امنیتی کشور گرفته خواهد شد. ماده ۱۰ NPT به کشورها اجازه می‌دهد در صورت وقوع «رویدادهای فوق‌العاده» که منافع عالی آنها را به خطر انداخته باشد، از معاهده خارج شوند؛ البته خروج مستلزم اعلام سه‌ماهه به اعضای معاهده و شورای امنیت است.
از این منظر، بحث امروز تهران صرفاً درباره خروج یا ماندن نیست. مسئله بزرگ‌تر این است که پس از حملات نظامی به تأسیسات هسته‌ای ایران و تشدید فشارهای بین‌المللی، چه چارچوبی می‌تواند هم حق ایران برای برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز را حفظ کند و هم هزینه‌های امنیتی تصمیمات آینده را مدیریت کند. تجربه سال‌های گذشته نیز نشان داده است که یک طرح پارلمانی، اگر با محاسبات نهادهای امنیتی کشور همسو شود، می‌تواند از یک پیشنهاد سیاسی به اهرمی برای تغییر سیاست هسته‌ای تبدیل شود.
اکنون پیشنهاد خروج از NPT و بحث درباره سلاح هسته‌ای همزمان در فضای سیاسی ایران حضور دارند؛ اما هیچ‌کدام به‌تنهایی نشان‌دهنده تصمیم نهایی جمهوری اسلامی نیست. آنچه تغییر کرده، جایگاه این مباحث است؛ موضوعاتی که زمانی در حاشیه قرار داشتند، اکنون مستقیماً به بحث امنیت و بازدارندگی ایران پیوند خورده‌اند.
نظر شما