در جریان برگزاری چهارمین دوره مدرسه تابستانه «دارالعلم» در مشهد مقدس و همزمان با سلسله جلسات علمی و وزین حضرت آیتالله العظمی جعفر سبحانی در مدرسه علمیه میرزا جعفر، نشستی تخصصی و صمیمی میان این مرجع عالیقدر جهان تشیع و آیتالله احمد مروی، تولیت آستان قدس رضوی برگزار شد. این نشست راهبردی، بستر طرح عمیقترین مباحث کلامی، فقهی، روششناسی استنباط و دغدغههای مشترک درباره پویایی و بالندگی حوزههای علمیه بود که مشروح آن در ادامه میآید.
قدردانی از ابتکار علمی «دارالعلم» و استقبال پرشور حوزویان
در ابتدای این نشست، تولیت آستان قدس رضوی ضمن خیرمقدم صمیمانه به محضر مرجع عالیقدر، جویای کیفیت برگزاری و استقبال از برنامهها شد. حضرت آیتالله العظمی سبحانی ضمن ابراز خرسندی از این رویداد علمی تصریح کرد: این برنامهها یک ابتکار بسیار خوب و ارزشمند است و الحمدلله استقبال بسیار خوبی از سوی طلاب و پژوهشگران صورت گرفته، بهگونهای که مسجد محل برگزاری کاملاً پر میشود و خواهران محترم نیز با حضور در بخش انتهایی مجلس، سهم بزرگی از این بهرهعلمی دارند.
تبیین عقلی و تاریخی مسئله امامت؛ چرا انتصاب ضرورت دوران بود؟
در ادامه، مباحث علمی این نشست به مسئله محوری «امامت» کشیده شد. حضرت آیتالله العظمی سبحانی با تشریح مباحث طرحشده در جلسات خود درزمینه تحلیل عقلی و تاریخی شرایط پس از پیامبر اکرم(ص) بیان کرد: در بررسی این موضوع، باید پرسید آیا شرایط سیاسی و امنیتی پیچیده دوران صدر اسلام، ازجمله تهدیدات مستمر دشمنان در اطراف مدینه، خطر امپراتوریهای روم و ایران، فتنه منافقین و خطر مرتدین، ایجاب میکرده مقام امامت «انتصابی» باشد یا «انتخابی»؟ آنهم در شرایطی که انتخاب رهبری در آن بحرانها بسیار دشوار بود.
این مرجع تقلید افزود: همچنین با واکاوی این مسئله که آیا امت به تنهایی توان پر کردن خلأ ناشی از رحلت پیامبر(ص)، تفسیر قرآن کریم و جلوگیری از پیدایش بدعتها را داشت یا خیر، تاریخ و واقعیت نشان داد امت نتوانست از عهده آن برآید. لذا با اثبات کبرای این مسئله، در صغرای بحث نیز به روایات صریح استناد کردیم؛ از جمله آیه شریفه «وَأَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِینَ» در سوره مبارکه شعرا (آیه ۲۱۴) که در نخستین روزهای دعوت پیش از آنکه کسی ایمان بیاورد، پیامبر(ص) امیرالمؤمنین(ع) را به عنوان وصی و خلیفه خود معرفی فرمودند.
موضع فقه شیعه در قبال «فقه مقاصد» و نقد تفکر اشاعره
موضوع کلیدی دیگری که با پرسش تولیت آستان قدس رضوی مطرح شد، رویکرد حوزهها به «فقه مقاصد» و واکنش برخی افراد به طرح این مباحث چالشی بود. آیتالله مروی در این باره جویای دیدگاه مرجع تقلید شد.
حضرت آیتالله العظمی سبحانی با اشاره به سابقه این بحث در آثار خود ازجمله کتاب اصول فقه المقارن و کتاب آراء تفسیری فخر رازی گفت: مقاصد الشریعه امروزه در مجامع علمی جهان اسلام و غرب عربی بسیار مطرح است. ما با مقاصد شریعهای که از «کتاب و سنت» مستخراج شود مخالف نیستیم؛ بلکه انتقاد بنیادین ما متوجه دیدگاه «اشاعره» است. اشاعره معتقدند احکام خداوند متعال تابع اغراض، مصالح و حکمتها نیست و تمام احکام الهی بیغرض است. این در حالی است که ما معتقدیم احکام الهی معلل به مصالح واقعی است و باید با دقت از آیات و روایات استخراج شود؛ نه اینکه خودمان به دلخواه برای شریعت مقصدسازی کنیم.
رد نگاه اشعری به علیت و ضرورت اعتراف به اسباب طبیعی
تولیت آستان قدس رضوی با تأکید بر اینکه طرح این مباحث چالشی برای جلوگیری از حاکم شدن فضای دگم در حوزه ضروری است، به تبیین دیدگاه مکتب تشیع پرداخت. حضرت آیتالله العظمی سبحانی در تکمیل این بحث تصریح کرد: اشاعره در مسئله «علیت» نیز دچار جمود فکری هستند و معتقدند در دنیای هستی هیچ علت مؤثری جز ذات حق تعالی وجود ندارد و حتی پدیدههای طبیعی همچون آب را فاقد هرگونه تأثیر میدانند؛ تا جایی که اگر کسی بگوید آب در رویش گیاه مؤثر است، آن را شرک میپندارند. این در حالی است که خود قرآن کریم صراحتاً به این تأثیرات طبیعی تصریح کرده و میفرماید: «وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَنْبَتْنَا فِیهَا مِنْ کُلِّ زَوْجٍ کَرِیمٍ». (لقمان: ۱۰)
تضارب آرا؛ موتور محرک پیشرفت علوم در حوزه
حضرت آیتالله العظمی سبحانی با تأکید بر اینکه کار حوزه علمیه فرار از بحث نیست، افزود: علمای بزرگ شیعه همچون شیخ طوسی و سید مرتضی همواره ادله و آرای دیگر مذاهب را در مباحث اصولی خود مطرح و نقد میکردند. در حالی که دیگران غیر از ادله اربعه، به هشت دلیل دیگر همچون قیاس، استحسان، مصالح مرسله، سد ذرایع، فتوای صحابی و فتوای اهل مدینه قائلاند. در ادامه، حضرت آیتالله العظمی سبحانی با تأکید بر ضرورت پویایی علمی افزود: تکامل علوم و پیشرفت مباحث کلامی و فقهی همواره در بستر همین تضارب آرا شکل گرفته است. مثال معروف ما این است که اگر میبینید برق تولید میشود، بهخاطر برخورد دو سیم مثبت و منفی است؛ تا زمانی که این تبادل افکار موافق و مخالف نباشد، علم و اندیشهای تولید نخواهد شد. در همین راستا، آیتالله مروی با طرح دیدگاه فقهی خود خاطرنشان کرد: اصل قیاس را ما از اهل سنت گرفتهایم؛ اما معتقدیم قیاس منصوصالحجه حجت است. حضرت آیتالله العظمی سبحانی نیز ضمن تأیید این نگاه تصریح کرد: بله، قیاس منصوصالحجه حجت است، در حالی که قیاس غیرمنصوص حجیت ندارد.
تأکید بر ضرورت راهاندازی کرسیهای آزاداندیشی
در بخش پایانی این نشست، آیتالله مروی با تأکید بر اثرگذاری این رهنمودها بیان کرد: طرح این نکات از زبان حضرتعالی بسیار مؤثر و راهگشاست؛ کما اینکه رهبر معظم شهید نیز بر ضرورت راهاندازی کرسیهای آزاداندیشی در حوزه تأکید داشتند.
در انتها حضرت آیتالله العظمی سبحانی نیز با تأیید این ضرورت خاطرنشان کرد: تا بحث آزاد نباشد، نمیشود به حقیقت رسید. قرآن کریم در آیه ۲۴ سوره سبأ میفرماید: «أَوْ إِیَّاکُمْ لَعَلَی هُدًی أَوْ فِی ضَلَالٍ مُبِینٍ». البته چشمبسته نمیشود کار کرد و چیزی را پذیرفت؛ علم و حقیقت در بستر استدلال و آزادی بیان رشد میکند.
نظر شما