معدن در خراسان رضوی، صنعتی با سهمی اندک در آمارهای رسمی؛ اما با اثرگذاری گسترده بر زنجیره تولید و اشتغال استان است؛ صنعتی که به گفته فعالان این حوزه، اگر صنایع معدنی وابسته به آن نیز در محاسبات اقتصادی لحاظ شود، سهم آن از تولید ناخالص داخلی استان می‌تواند از یک درصد به بیش از ۴۰درصد برسد. با این حال، فعالان معدنی معتقدند این ظرفیت در سایه مشکلاتی همچون خام‌فروشی، محدودیت‌های آب و برق، موانع اداری، غیرفعال بودن بخشی از معادن و چالش‌های مرتبط با حقوق دولتی و مسئولیت‌های اجتماعی، هنوز به‌طور کامل بالفعل نشده است. از سوی دیگر بیش از ۵۰۰ معدن در استان غیرفعال است و فعالان این بخش بر ضرورت تغییر نگاه سیاست‌گذاران به معدن تأکید دارند؛ موضوعی که می‌تواند معدن را از یک فعالیت صرفاً استخراجی یا شاید مقابل منابع طبیعی به یکی از پیشران‌های توسعه اقتصادی خراسان رضوی تبدیل کند. پیشنهاد بخش خصوصی و وضعیت موجود را در گفت‌وگو با رئیس انجمن تخصصی معادن و صنایع معدنی خراسان رضوی بررسی می‌کنیم.

از یک درصد تا ۴۰درصد؛ سهم واقعی معدن

احمدرضا صفار طبسی با اشاره به نقش معادن و صنایع معدنی در اقتصاد استان گفت: لازم است در نظر بگیریم که معادن و صنایع معدنی باید به‌طور همزمان مورد توجه قرار گیرند. وقتی به معادن اشاره می‌کنیم، سهم آن‌ها از تولید ناخالص داخلی یا جی‌دی‌پی استان حدود یک درصد است؛ اما اگر صنایع معدنی را نیز در نظر بگیریم، این سهم به بیش از ۴۰درصد می‌رسد. به عنوان مثال، صنعت سیمان به طور مستقیم وابسته به معادن است و بدون آن‌ها امکان تولید سیمان وجود ندارد. همچنین فولاد و صنایع کاشی و سرامیک نیز به همین ترتیب تحت تأثیر فعالیت‌های معدنی قرار دارند.
وی با بیان این مطلب که انجمن معادن خراسان رضوی، بیش از ۴۰۰ عضو دارد که در زمینه‌های مختلفی؛ از جمله سنگ‌آهن، مس، کروم و انواع خاک‌های صنعتی فعالیت می‌کنند، افزود: البته به اعتقاد من اعضای فعال کسانی هستند که در مجمع یک انجمن شرکت می‌کنند. در مجمع سال گذشته ما، تنها ۷۸ نفر از اعضا حضور داشتند، در حالی که استان بیش از هزار معدن دارد که حدود ۵۰۰ معدن غیرفعال و ۵۰۰ معدن فعال هستند.
رئیس انجمن معادن و صنایع معدنی خراسان رضوی در پاسخ به پرسشی مبنی بر دوگانه معادن و تخریب محیط زیست و منابع طبیعی تأکید کرد: درصدی از حقوق دولتی باید به احیای منابع طبیعی آسیب‌دیده از فعالیت‌های معدنی اختصاص یابد یا صرف مسئولیت‌های اجتماعی شود، اما متأسفانه این موضوع به طور جدی انجام نمی‌شود. ما بارها پیشنهاد داده‌ایم که یک مطالعه علمی انجام دهیم تا سهم معادن در تخریب منابع طبیعی و مسائل زیست‌محیطی را بررسی کنیم؛ اما در عمل اتفاق نمی‌افتد. یک معدن با وسعت ۱۰ کیلومتر ممکن است تنها ۲ یا ۳ هکتار آسیب بزند. با این حال یک معدن کوچک می‌تواند اشتغال مستقیم ۵ تا ۱۰ نفر و غیرمستقیم۳۰ تا ۵۰ نفر را فراهم کند و با احتساب خانواده‌های آن‌ها، تأثیر قابل توجهی بر جامعه محلی داشته باشد. در شرایط فعلی که کشاورزی با مشکلاتی مواجه است، ایجاد شغل در معادن می‌تواند از مهاجرت مردم روستاها به شهرها جلوگیری کند. از طرفی ما امروز با مشکلاتی در حاشیه شهر مشهد مواجه هستیم که ریشه در مهاجرت روستاییان به این مناطق دارد. این افراد به دلیل نبود شغل در روستاها به حاشیه شهر می‌آیند و با معضلات خاص خود روبه‌رو می‌شوند.

پیشنهاد روی میز صنایع معدنی برای احیای منابع طبیعی

صفار طبسی از پیشنهاد انجمن معادن و صنایع معدنی خراسان رضوی برای جبران بخشی از منابع طبیعی خبر داد و گفت: در بحث ریزگردها و بیابان‌زایی که البته تشکیل آن‌ها همگی بر عهده معادن نیست، اعلام آمادگی کرده‌ایم که به سازمان منابع طبیعی کمک کرده و در احیای جنگل‌ها همکاری کنیم. در این راستا قرار است تفاهم‌نامه‌ای میان انجمن معادن، منابع طبیعی و سازمان صمت بسته شود که براساس آن تمامی مسئولیت این کار بر دوش انجمن است و منابع طبیعی و صمت تنها نقش نظارت را برعهده دارند.
وی ادامه داد: در حال حاضر این موضوع مطرح و موافقت اولیه از سوی سازمان منابع طبیعی دریافت شده و به سازمان صمت نیز ارسال کرده‌ایم. در حال حاضر، دو سه ماه است منتظر پاسخ بخش حقوقی سازمان صمت و پس از آن حقوقی منابع طبیعی هستیم. امیدواریم به زودی وارد فاز اجرایی شویم و تا پایان سال شاهد پیشرفت‌هایی در این زمینه باشیم.
رئیس انجمن معادن و صنایع معدنی استان در مورد مسئله خام‌فروشی بیان کرد: برخی بر این باورند که خام‌فروشی ممنوع است و مثالی از افغانستان می‌آورند؛ اما من معتقدم این دیدگاه نادرست است. آیا دانش ما در این حوزه بیشتر از دانش استرالیایی‌هاست! در سال ۱۳۹۰ بحث خام‌فروشی در ایران بسیار داغ بود و ما بخشی از بازار چین را به دلیل مسائل مختلف از دست دادیم. در مقابل، استرالیا با وجود دسترسی به دریا، به شدت صادرات خود را افزایش داد. باید به این نکته توجه داشت که کشورهایی مانند آمریکا که نفت دارند، چرا خودشان پالایشگاه نمی‌زنند! به نظر می‌رسد ما باید چرخه‌ای جهانی را در نظر بگیریم که همه کشورها در حد توان و زیرساخت خود بتوانند از آن بهره‌مند شوند.
صفار طبسی ادامه داد: حالا فرض کنیم ما قصد داریم جلو صادرات مواد خام معدنی را بگیریم و برای این کار به ساخت واحدهای صنایع معدنی نیاز داریم. در حال حاضر آیا ما آب و برق لازم برای راه‌اندازی این واحدها را داریم؟ آیا همراهی دستگاه‌های مرتبط را داریم؟ ما هم به دنبال اشتغال‌زایی و افزایش ارزش افزوده در کشور هستیم؛ اما چرا باید واحدهای جدیدی ایجاد کنیم وقتی برق واحدهای فعلی را هم قطع می‌کنیم؟ با این حال برخی مواد معدنی اگرچه هیچ توجیه صادراتی و یا حتی حمل و نقلی ندارند؛ ولی باید صادر شوند که این مسئله بحثش جداست؛ اما در حال حاضر کسی که بخواهد یک واحد معدنی یا صنعتی راه‌اندازی کند، باید صبر ایوب و جگر شیر و کفش فولادی داشته باشد.
وی با بیان اینکه خواهش ما از دولتمردان این است که پیش از اتخاذ هر تصمیم و صدور بخشنامه‌ای، با بخش خصوصی مشورت کنند، اظهار کرد: معمولاً قوانین و بخشنامه‌ها بدون مشورت با ذی‌نفعان صادر می‌شوند و سپس مشکلاتی ایجاد می‌کنند که نیاز به ویرایش مکرر دارد. در بسیاری از کشورهای دنیا برای کارآفرینان احترام ویژه‌ای قائل هستند؛ در حالی که در ایران این موضوع بیشتر جنبه شعار دارد تا عمل.