صفهای بنزین در مشهد حالا یک پاسخ تازه از سوی متولیان سوخت گرفته؛ پاسخی که قرار است بخشی از گره سوختگیری را بهویژه در نیمهشبهای این شهر باز کند. چند روز پس از گزارش میدانی «طوس» از صفهای طولانی، جستوجوی رانندگان برای یافتن جایگاه دارای کارت آزاد و گلایه شهروندان از زمانبر شدن سوختگیری، شرکت ملی پخش فراوردههای نفتی منطقه خراسان رضوی از شبانهروزی شدن ۱۵ جایگاه عرضه بنزین آزاد در مشهد خبر داده است.
مهدی مجرمی، مدیر روابط عمومی این شرکت در گفتوگو با خبرنگار ما در پاسخ به این پرسش که آیا سهمیه سربار بنزین در مشهد با توجه به حجم زائر و مسافر در نظر گرفته شده، گفت: در همین راستا و با توجه به ضرورت ارتقای کیفیت خدمترسانی به زائران و مجاوران در مشهد ۱۵ جایگاه را به صورت شبانهروزی برای ارائه خدمات با کارت سوخت آزاد اعلام کردیم که علاوه بر کارت شخصی، به کارت آزاد هم اختصاص دارد و تعداد کارتهای آن افزایش یافته و شهروندان و مسافران میتوانند از این جایگاهها برای سوختگیری با کارت آزاد استفاده کنند. به هر حال باید توجه داشته باشیم که بار مصرفی از شهرهای دیگر به مشهد منتقل میشود و این موضوع میتواند فشار بیشتری بر زیرساختهای شهری وارد کند.
وی با بیان اینکه به میزان نیاز مردم در این جایگاهها سهمیه کارت اضطراری وجود دارد، ادامه داد: کارت اضطراری جایگاه برای پاسخگویی به شرایط خاص پیشبینی شده و از شهروندان درخواست میشود برای تسریع در سوختگیری و کمک به مدیریت مصرف سوخت، هنگام مراجعه به جایگاهها کارت سوخت شخصی خود را همراه داشته باشند. هر کارت آزاد میتواند تا ۲۵۵ بار تراکنش داشته باشد و این سهمیه به میزان تقاضای مردم بستگی دارد. اگر تقاضا وجود داشته باشد، خدمترسانی نیز ادامه خواهد داشت.
تأثیر فوری
حالا پرسش اینجاست که این تصمیم تا چه اندازه میتواند مسئله بنزین را در مشهد و البته در کشور حل کند. با یک پرسش تلفنی از تعدادی راننده در سطح شهر متوجه شدیم در همان جایگاههایی که دستکم در چند روز گذشته شاهد صفهای کیلومتری بودند، در لحظه تهیه این گزارش از فشار صفها کاسته شده و رانندگان با حدود ۲۰ دقیقه انتظار میتوانند سوختگیری کنند که این مسئله نشان میدهد این اقدام شرکت پخش توانسته تا حدی در همان ساعات اولیه، تأثیر خود را بر صفهای بنزین بگذارد.
با این حال اینکه آیا اضافه شدن این جایگاهها قرار است نیاز واقعی جامعه به سوخت را برطرف کند یا مشکل صفهای بنزین ریشهایتر از تعداد جایگاههای شبانهروزی است و راهکارهای موجود چیست، موضوعی بوده که در این گزارش به بررسی آن میپردازیم.
کمبود امروز با سه هفته پیش متفاوت است
مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب در مورد وضعیت کنونی بنزین در مشهد و شرایط آن در سایر شهرستانها گفت: البته این وضعیت پیش از این در شهرهای دیگر مانند کرمان، هرمزگان و سیستان و بلوچستان مشاهده شده بود و الان در مشهد نیز دیده میشود که صفهای تشکیل شده در پمپ بنزینها تابع عرضه و تقاضا هستند. چند هفته پیش شاهد تشکیل صفهایی بودیم که بیشتر ناشی از تقاضای مردم برای تأمین نیازهای آینده بود؛ اما صفهایی که امروز مشاهده میکنیم، ناشی از کمبود واقعی بوده و مهم است بدانیم علت واقعی صف چیست.
محمدرضا فلفلانی با اشاره به جلسهای که طی هفتههای گذشته اندیشکدههای مرتبط با انرژی با سازمان بهینهسازی و مدیریت راهبردی انرژی داشتند، افزود: کشور ما در گذشته نیز با ناترازی بنزین مواجه بود؛ ولی از طریق واردات آن را جبران میکرد. ما روزانه حدود ۱۵ تا ۲۰میلیون لیتر کسری بنزین داریم و تولید تقریباً ۱۲۰میلیون لیتر در روز است، در حالی که مصرف به همراه قاچاق به حدود ۱۳۵ تا ۱۴۰میلیون لیتر در روز میرسد. برخی بر این باورند که حجم قاچاق بنزین بسیار بالاست و میگویند این میزان قاچاق معادل کسری ۱۵ تا ۲۰میلیون لیتر ماست؛ ولی ما برای بررسی این ادعا با چند تن از مسئولان و کارشناسان صحبت کردیم و هیچکدام بر این عدد صحه نگذاشتند. آخرین فردی که از او پرسیدیم، آقای سقاب اصفهانی بود که عنوان کرد این عدد دقیق نیست و نمیتوانیم بگوییم این میزان بنزین به صورت روزانه قاچاق میشود؛ زیرا دادههای موجود قابل اتکا نیستند.
وی با اشاره به تشکیل سازمان بهینهسازی طبق برنامه هفتم، اظهار کرد: در حال حاضر ما با یک سازمان نوپا در حوزه مدیریت راهبرد انرژی و موضوعات بهینهسازی مواجه هستیم. در گذشته دو سازمان در کشور وجود داشت؛ یکی ساتبا که زیر نظر وزارت نیرو بود و دیگری سازمان بهینهسازی مصرف سوخت که زیر نظر وزارت نفت فعالیت میکرد. این دو مجموعه سعی داشتند برنامهریزیهای کلان حوزه انرژی را انجام دهند و طرحهایی را ارائه کنند؛ اما متأسفانه در دولت فعلی میان این سه مجموعه؛ یعنی معاون رئیسجمهور، رئیس سازمان برنامه و وزیر نفت همگرایی دیده نمیشود. از طرف دیگر، مصاحبههایی که آقای عارف بهعنوان معاون اول انجام دادهاند، نشان میدهد بیشتر طرحهای پیشنهادی دولت به سمت وزارت نفت و سازمان برنامه است. این امر بیانگر آن است که هنوز آن جایگاه راهبردی که باید این سازمان نوپا پیدا کند، به هر دلیلی محقق نشده و اختلاف نظرها زیاد است. طرحهایی که مطرح شدهاند، در فضایی بدون دادههای معتبر ارائه شدهاند و برخی از آنها قابل ارزیابی کارشناسی دقیق نیستند.
مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب با بیان اینکه متأسفانه سیاستگذاران ظاهراً پرسش اشتباهی را مطرح کردند، تأکید کرد: آنها میپرسند چگونه میتوانیم مردم را وادار کنیم مصرف بنزین خود را کاهش دهند؟ در حالی که سؤال درست این است «چگونه میتوانیم نیاز مردم به بنزین را کاهش دهیم؟» اگر به این پرسش پاسخ داده شود، ممکن است نیاز به تجدیدنظر در طراحی و سیستم شهرسازی، اعطای مجوزهای لازم برای ساخت واحدهای کوچک در کنار خیابانها، یا کنترل ترافیک و واردات خودروهای هیبریدی احساس شود.
فلفلانی با اشاره به سه راهکار مطرح شده توسط سازمان بهینهسازی گفت: نخستین راهکار این بود که هیچ کاری نکنیم و بگذاریم بنزین کم بیاید و صف تشکیل شود که به نظر میرسد اکنون در این مسیر هستیم. دومین راهکار این بود که سهمیهای مشخص به کد ملیها اختصاص دهیم به جای اینکه به خودروها داده شود. این روش میتواند موجب شود افراد سهمیه خود را با نرخ بالاتر در بازار بفروشند؛ اما از نظر اقتصادی نمیتوان گفت این اقدام بدون اثر تورمی خواهد بود. در نهایت، بنزین با همان نرخ بالا به دست مصرفکننده خواهد رسید و اثرات تورمی خود را بر اقتصاد خواهد گذاشت.
وی در مورد سومین راهکار سازمان نیز افزود: افزایش نرخ بنزین سومین راهکار بود؛ مشابه همان طرحی که در کرمان اجرا شد. باید توجه داشت طبق مطالعات آماری، بنزین جزو کالاهای کمکشش است؛ یعنی به میزان قابل توجهی با افزایش قیمت، تقاضا برای آن کاهش نخواهد یافت. بنابراین سیاستگذاران نباید تنها بر این اساس فکر کنند که اگر قیمت بنزین به ۳۰ یا ۸۰ هزار تومان برسد، تقاضا کاهش خواهد یافت. ممکن است در کوتاهمدت یک شوک ایجاد شود؛ اما در بلندمدت روند مصرف به حالت قبلی خود بازخواهد گشت.
مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب با اشاره به وضعیت لغو واردات بنزین از روسیه نیز خاطرنشان کرد: به تازگی اعلام شده که به دلیل جنگ اوکراین و آسیب دیدن پالایشگاههای روسیه، صادرات بنزین از این کشور متوقف شده و این موضوع فشار بیشتری بر ما وارد آورده و وضعیت ما را در تأمین سوخت دشوارتر کرده است. به دلیل محاصره و محدودیتها، واردات بنزین از روسیه با هزینههای بسیار بالا یا حتی غیرممکن شده است. متأسفانه هنوز دادههای دقیقی در مورد نرخ خرید بنزین برای واردات در دسترس نیست و این موضوع نیاز به بررسی بیشتری دارد.
راهکار چیست؟
فلفلانی با بیان اینکه در زمینه رفع مسئله بنزین مجموعهای از راهکارهای قیمتی و غیرقیمتی باید به طور همزمان اجرا شوند، گفت: ما ابتدا پیشنهاد تعریف چند پلکان جدید قیمتی را ارائه کردیم؛ اما اعلام شد زیرساخت فناوری اطلاعات کارتهای سوخت فقط سه نرخ را قبول میکند و نمیتوان نرخ چهارم را تعریف کرد. قرار بود کارت سوخت حذف شود و سهمیهها به کارتهای بانکی انتقال یابد؛ اما متأسفانه این اتفاق نیفتاد و به نظر میرسد وزارت نفت تمایل دارد سلطه خود را حفظ کند و حاضر نیست از آن دست بکشد.
وی با بیان اینکه افزایش تدریجی قیمت بنزین متناسب با تورم در هر سه پله، یکی از توصیههاست، افزود: ما پیشنهاد دادیم پله هزار و ۵۰۰ حذف شود و طی یک برنامه پنج یا سه ساله، قیمتها را همراه با تورم افزایش دهیم. به عنوان مثال، اگر تورم ۵۰درصد باشد، به جای افزایش ۵۰درصدی قیمت بنزین، با استفاده از یک فرمول و محاسبات، قیمت را به گونهای افزایش دهیم که نزدیک به نرخ تورم و شناور تغییر کند؛ اما باید توجه داشت هرگونه شوک اقتصادی یا قیمتی به بنزین تبعات اجتماعی بسیار زیادی خواهد داشت. بنابراین باید با هرگونه شوک درمانی مخالف بود.
این کارشناس حوزه انرژی با اشاره به ضرورت اجرای راهکارهای غیرقیمتی ادامه داد: از سوی دیگر اگر راهکارهای غیرقیمتی اجرا نشود، دوباره با شکاف در عرضه و تقاضا مواجه خواهیم شد. یکی از این راهکارها میتواند آزاد کردن واردات خودروهای کممصرف هیبریدی در تیراژ اقتصادی به عنوان مثال دستکم ۱۰هزار دستگاه باشد. متأسفانه وزارتخانه صمت ممکن است در این زمینه مقاومتهایی داشته باشد، به دلایل مختلفی از جمله کارمزدها و نرخهای مختلفی که روی واردات وضع میشود. برای کاهش هزینههای واردات خودروهای هیبریدی کممصرف باید این نرخها کاهش یابد تا خودروها ارزانتر به بازار بیایند و تعداد افرادی که قادر به خرید خودرو هستند، افزایش یابد و در نتیجه مصرف بنزین کاهش پیدا کند.
بیتوجهی به جمعیت سربار در اختصاص سهمیهها
مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب تأکید کرد: آمارها نشان میدهد بیشترین مصرف بنزین در کلانشهرها اتفاق میافتد و بیشترین تعداد سفرها نیز مربوط به سفرهایی از حومه شهر به داخل شهر است. این موضوع نشان میدهد الگوی کسب و کار و سکونت مردم به دلایل مختلف؛ از جمله بنزین و نبود اشتغالزایی صحیح در شهرهای مختلف تغییر کرده و در نتیجه تقاضا برای سفرهای درونشهری به شدت افزایش یافته است. به همین منظور یکی از راهکارها میتواند برنامهریزی برای سفرهای اشتراکی و حمایت از استارتآپهایی باشد که در این حوزه خدمات ارائه میدهند. این اقدام میتواند به مدیریت مصرف سوخت در سفرهایی که از حومه شهر به داخل آن انجام میشود، کمک کند.
فلفلانی با بیان اینکه راهکارهای غیرقیمتی باید روی مواردی متمرکز شوند که بتوانند تقاضا برای سفر را کاهش دهند، افزود: ما باید بررسی کنیم چه عواملی تقاضا برای سفر را تحریک کرده و روی آنها کار کنیم. برخی افراد برای اطمینان از دسترسی به بنزین آزاد در صفهای طولانی میایستند، حتی اگر نیازی به بنزین نداشته باشند و این احساس نگرانی موجب میشود تقاضای فردا به امروز موکول شود. تجربه مشابهی نیز در مورد روغن خوراکی وجود داشت که مردم با تصور کمبود، اقدام به خرید بیش از حد کردند. این نگرانی در مورد بنزین نیز وجود دارد، هرچند ممکن است شدت آن کمتر باشد به دلیل ریسک نگهداری بنزین.
وی با بیان این مطلب که قاچاق بنزین چالشهای خاص خود را دارد، ادامه داد: در سفری که به سیستان داشتیم متوجه شدیم قاچاق بنزین کار دشواری است و عمده قاچاق سوخت در کشور مربوط به گازوئیل است، نه بنزین.
مدیرعامل خانه همافزایی انرژی و آب به مسئله سهمیه سربار بنزین برای مشهد به دلیل حضور زائر و مسافر به این شهر و مهاجرت معکوس به مشهد اشاره کرد و گفت: در مورد سهمیههای سوختی که برای مسافران در مشهد در نظر گرفته شده، باید گفت تاکنون این موضوع به طور مستقیم مورد توجه قرار نگرفته است. ما در یک سال گذشته در زمینههای مختلف انرژی؛ از جمله برق و آب پیگیریهایی انجام دادهایم؛ اما هنوز هیچ اقدام مشخصی در این راستا مشاهده نکردهایم. پیشنهاد دادهایم در زمانهایی که تعداد زائران افزایش مییابد، مانند شهریور یا ایام خاص دیگر، سهمیههای مازاد برای سوخت در نظر گرفته شود که نشده؛ اما نکته مهم این است که این چالش تنها به مسائل استانی محدود نمیشود و ابعاد ملی و کشوری دارد. برای تحلیل دقیقتر این وضعیت نیاز به دادهها و اطلاعات معتبر داریم که متأسفانه در حال حاضر در دسترس پژوهشگران و تصمیمگیرندگان نیست.
فلفلانی با اشاره به راهکار فوری در مسئله بنزین خاطرنشان کرد: به نظر میرسد دولت باید شفافیت بیشتری در ارائه دادهها و اطلاعات ایجاد کند. باید مشخص شود چه میزان بنزین توسط کارتهای سوخت جایگاهها و چه میزان توسط کارتهای سوخت مردم مصرف میشود و این مصرف مربوط به چه وسایل نقلیهای است و از کدام دهکهای اجتماعی استفاده میشود. انتشار این اطلاعات میتواند به کاهش نگرانیها کمک کند.
ضرورت گفتوگو با مردم درباره بنزین با دادههای متقن
وی ادامه داد: در مرحله بعد ما شاهد راهکار افزایش قیمتی باشیم که تا ۲۰درصد افزایش در هر سه نرخ بنزین میتواند مدنظر قرار گیرد، با این توضیح که هدف این افزایش نرخ، کاهش مصرف در کدام دهکهاست البته این فرایند باید به صورت مداوم و با اطلاعرسانی ماهانه به مردم انجام شود؛ یعنی دولت باید گزارشی از میزان مصرف بنزین بر اساس دادههای دقیق را ارائه دهد و بگوید با افزایش قیمت چه تغییراتی در مصرف دهکهای مختلف ایجاد شده است. همزمان با توجه به مجوز واردات خودروهای هیبریدی و کاهش کارمزدها، باید راهکارهای قیمتی و غیرقیمتی را توأمان توضیح دهند. سپس در انتهای ماه بعد، دولت باید تغییرات عرضه و تقاضا را به مردم اعلام کند تا گفتوگویی با مردم مبتنی بر دادهها و اطلاعات متقن شکل بگیرد. متأسفانه برداشت مسئولان از گفتوگو با مردم، گاهی اوقات صرفاً بر اساس صحبتهای بدون داده است. اگر قرار است قیمت بنزین افزایش یابد، باید با شفافیت و اطلاعات کافی انجام شود تا مردم احساس کنند در تصمیمگیریها مشارکت دارند.
این کارشناس انرژی همچنین در مورد معرفی جایگاههای بنزین ۲۴ساعته برای ارائه بنزین با کارت سوخت اضطراری به مردم نیز گفت: به نظر میرسد این اقدام رنگ و بوی مدیریت شرایط اضطراری را دارد تا یک راهکار بلندمدت و عملیاتی که بتواند ریشه مشکل را حل کند. مدیریت شرایط اضطراری به این شکل ممکن است نارضایتیها را کاهش دهد؛ اما تداوم این وضعیت خود میتواند بحرانهای جدیدی ایجاد کند. ممکن است برخی جایگاهها اعتراض کنند که چرا به آنها سهمیه داده نشده و این موضوع میتواند به بروز مشکلات دیگری منجر شود. در نهایت، مشکل اصلی کمبود بنزین و ناترازی در عرضه و تقاضا همچنان باقی خواهد ماند.
نادیده گرفتن همیشگی سهم مصرف سربار انرژی
با پرسش و گفتوگو با مسئولان و کارشناسان در زمینه اختصاص سهمیه ویژه برای جمعیت سربار که با عنوان زائر به دلیل جایگاه زیارتی این شهر و یا مسافر رهگذری که به دلیل موقعیت جغرافیایی شهر مشهد و نزدیکی به مرز در این شهر عبور و مرور دارند، به نتیجهای مبنی بر اینکه سهمیه بنزین مشهد به نسبت این ظرفیت سربار افزایش یافته باشد، دست نیافتیم. نکتهای که وضعیت مشهد را خواه ناخواه به مرحله بحرانی میکشاند بیآنکه خود مردم این شهر در آن نقشی داشته باشند.
نظر شما