حجتالاسلام والمسلمین قاسم ترخان، عضو هیئت علمی گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه و نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی»، در آیین رونمایی از این کتاب ارزشمند به تشریح محتوای این اثر پرداخت و گفت: این درسنامه در قالب ۱۶ درس تدوین شده و تلاش دارد مباحث مرتبط با هوش مصنوعی را از منظر الهیات و کلام اسلامی مورد بررسی قرار دهد.
وی با اشاره به کاربردهای مختلف واژه «الهیات» اظهار کرد: در این درسنامه حداقل سه کاربرد برای الهیات در نظر گرفته شده است؛ نخست الهیات به معنای دانش کلام که شامل کلام اسلامی و مسیحی میشود، دوم الهیات به معنای فلسفه اسلامی که شامل الهیات بالمعنیالاعم و بالمعنیالاخص است و سوم الهیات به معنای بخشهایی از کلام جدید.
ترخان ادامه داد: کلام جدید دو محور اساسی دارد؛ بخشی به تبیین، دفاع و اثبات اندیشهها و اعتقادات دینی مربوط میشود و بخش دیگر به تحلیل و تبیین نسبت پدیدههای عصر جدید با دین میپردازد که از آن با عنوان «الهیات پدیدهها» یاد میشود؛ بنابراین «الهیات فناوری»، «الهیات سایبر» و «الهیات هوش مصنوعی» در این محور قرار میگیرند.
وی با بیان اینکه در این اثر، الهیات هوش مصنوعی از دو منظر مورد بررسی قرار گرفته است، افزود: از یک سو به زیرساختها و مبانی هوش مصنوعی پرداختهایم و از سوی دیگر پیامدها، آسیبها و ظرفیتهای آن را مورد بررسی قرار دادهایم.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» تصریح کرد: رویکرد ما در تدوین این درسنامه صرفاً سلبی نبوده است؛ بلکه رویکردی ایجابی داشتهایم و تلاش کردهایم مفاهیم کلام شیعه را تبیین کنیم و سپس بر اساس این مبانی، نسبت آنها با هوش مصنوعی را مورد بررسی قرار دهیم.
وی ادامه داد: هرجا هوش مصنوعی بر مبنایی استوار است که نیاز به نقد دارد، آن مبنا را نقد کردهایم و در بررسی پیامدهای این فناوری نیز تلاش شده است مشخص شود که آیا پیامد مورد نظر قابل پیشگیری یا قابل حل است یا خیر.
ترخان با اشاره به برخی دیدگاهها درباره آینده هوش مصنوعی اظهار کرد: در مباحث آیندهپژوهی، سناریوهای مختلفی درباره ظهور هوش مصنوعی قوی، هوش مصنوعی عمومی و رسیدن به عصر تکینگی مطرح شده است؛ برخی معتقدند هوش مصنوعی در آینده از انسان پیشی خواهد گرفت و حتی سناریوهایی مطرح شده که بر اساس آنها هوش مصنوعی میتواند جایگاه خداگونه پیدا کند و انسان به موجودی تحت سلطه آن تبدیل شود.
وی افزود: این مسائل را در درسنامه از منظر جهانشناسی بررسی کردهایم؛ چراکه ما به سنتهای الهی معتقد هستیم و یکی از این سنتها، استخلاف صالحانه است. ممکن است بشر در مسیر توسعه هوش مصنوعی با آسیبها و فراز و نشیبهایی مواجه شود، اما سنت الهی استخلاف صالحانه در نهایت تحقق خواهد یافت.
ترخان با اشاره به ضرورت پرداختن به الهیات هوش مصنوعی گفت: یکی از دلایل این ضرورت، مسائل نظری و اعتقادی است که امروز در جهان مطرح شده و حتی در کشور ما نیز باید نسبت به آنها پیشاپیش اندیشید.
عضو هیأت علمی گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه بیان کرد: در جهان غرب مباحثی همچون «خدای دیجیتال» مطرح شده و حتی نمونههایی از کلیساهای مجازی شکل گرفته است. این مسائل تنها به حوزه خداشناسی محدود نمیشود، بلکه موضوعاتی همچون جهانشناسی و معاد را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» ادامه داد: یکی از مباحث مهم در این زمینه، موضوع «آپلود ذهن» است؛ یعنی بارگذاری ذهن انسان و امکان شبیهسازی مجدد آن. این مسئله پرسشهای جدی درباره معاد جسمانی ایجاد میکند و این سؤال را پیش میکشد که اگر بشر بتواند ذهن انسان را بارگذاری و شبیهسازی کند، نسبت این اتفاق با مرگ و معاد چه خواهد بود.
وی تأکید کرد: بنابراین نمیتوان گفت چالشهای هوش مصنوعی صرفاً به اخلاق، حریم خصوصی یا مسائل اجتماعی محدود میشود؛ این فناوری وارد حوزه اعتقادات نیز شده و پرسشهای مهمی را درباره خداشناسی، انسانشناسی، جهانشناسی و معاد ایجاد کرده است.
ترخان با بیان اینکه این درسنامه تلاش کرده است مجموعهای جامع از این مسائل را بررسی کند، افزود: در تدوین اثر، منابع لاتین و مباحث مطرحشده در جهان نیز مورد بررسی قرار گرفته و تلاش شده است این مسائل بر اساس مبانی کلام شیعه تبیین شود.
عضو هیأت علمی گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه یکی دیگر از دلایل ورود به این حوزه را پیامدهای فرهنگی و اجتماعی هوش مصنوعی دانست و گفت: در جهان غرب، این مباحث تأثیرات فرهنگی خود را گذاشته است و برخی افراد به سمت جریانها و کلیساهای مجازی رفتهاند. طبیعی است که این تأثیرات میتواند به جوامع دیگر نیز منتقل شود و ما باید پیش از آنکه این مباحث به صورت گسترده مطرح شوند، برای تقویت بنیانهای اعتقادی جوانان و دانشآموختگان خود برنامه داشته باشیم.
ترخان در ادامه به ساختار ۱۶ درس این اثر اشاره کرد و گفت: در درسهای نخست، مبانی و کلیات بحث شامل تعریف هوش مصنوعی، تعریف الهیات و تفاوت میان الهیات موصوف و الهیات مضاف و نسبت الهیات و هوش مصنوعی تبیین شده است.
وی افزود: در درس دوم، امکان تحقق هوش مصنوعی قوی، دیدگاههای موافق و مخالف و نگاه کلام اسلامی به این موضوع بررسی شده و در درس سوم نیز نقدهای فلسفی بر محاسبهگرایی و مبانی مرتبط با شکلگیری پارادایم شناختی هوش مصنوعی مورد توجه قرار گرفته است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» ادامه داد: پس از مباحث مقدماتی، در درسهای چهارم و پنجم مباحث خداشناسی مطرح شده و موضوعاتی همچون قدرت، خالقیت، الوهیت و تجربه دینی مورد بررسی قرار گرفته است.
وی اظهار کرد: درسهای ششم تا نهم به انسانشناسی اختصاص دارد و در این بخش مباحثی همچون فطرت، اختیار و معنای حیات مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان بیان کرد: در درسهای دهم و یازدهم نیز مباحث جهانشناسی شامل علمیت و غایتمندی جهان، سنتهای الهی و آینده جهان مطرح شده است.
عضو هیأت علمی گروه کلام اسلامی و الهیات جدید پژوهشگاه افزود: درسهای دوازدهم و سیزدهم به راهنماشناسی اختصاص دارد و مباحثی همچون تحدی قرآن، مرجعیت علمی و این پرسش که آیا هوش مصنوعی میتواند به مرحلهای برسد که مسئله تحدی قرآن را با چالش مواجه کند، مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان در پایان گفت: درسهای چهاردهم تا شانزدهم نیز به مباحث فرجامشناسی اختصاص دارد و مجموعهای از مسائل مهم مرتبط با آینده انسان، هوش مصنوعی و مباحث اعتقادی در این بخش ارائه شده است.
نظر شما