تالاب هورالعظیم اینبار نه در میان نیزارهای سوخته و دودهای مرزی، بلکه در یکی از سالنهای نهاد ریاستجمهوری ایستاد؛ نشستی چندساعته که با محوریت میدان نفتی سهراب آغاز شد، اما خیلی زود به پروندهای چنددهساله گره خورد: حقآبهای که نمیرسد، کشاورزی پرمصرفی که بالادست را میبلعد، سدهایی که در مسیر نفس تالاب قد علم کردهاند، و مجوزی که در حساسترین نقطه اکوسیستم، یعنی حوضچه شماره یک، صادر شده است. در این نشست، فعالان محیطزیست و نمایندگان جوامع محلی از خشکی بیش از ۶۰ درصد تالاب، آتشسوزیهای مکرر نیزارها، افزایش بیماریهای تنفسی و سرطان، بیکاری و بیاعتنایی شرکتهای نفتی به مصوبات اشتغال گفتند. مسئولان نیز در پاسخ، از تغییر رویکرد صنعت نفت، احداث ۲۳۰ کالورت و ۴۲ پل، ثبت قریبالوقوع هورالعظیم در کنوانسیون رامسر و پروژه ۱۰ میلیون دلاری با سازمان ملل خبر دادند. اما در پایان، پرسش اصلی بیپاسخ ماند: آیا این گفتوگو به تصمیمی عملی برای نجات هورالعظیم تبدیل میشود یا تالاب همچنان میان وعدهها و واقعیت خشکشدن زمین گرفتار میماند؟
تناقض آمار و میدان
بر اساس آمارهای ارائهشده در این نشست، هماکنون تنها ۳۸ درصد از پهنه ۹۰ هزار هکتاری تالاب هورالعظیم آبگرفتگی دارد و بیش از ۶۰ درصد آن کاملاً خشک است. محمدجواد اشرفی، مدیرکل حفاظت محیطزیست خوزستان، با استناد به مطالعات دانشگاه شهید چمران اهواز، نیاز آبی سالانه تالاب را در سه سناریوی خشکسالی، نرمال و پرآبی به ترتیب ۱.۴، ۱.۶ و ۱.۸ میلیارد مترمکعب اعلام کرد؛ رقمی که به گفته او از زمان سیلاب ۱۳۹۸ تاکنون محقق نشده است. او همچنین از فعال بودن نزدیک به ۳۰۰ سازه کنترل آب در تالاب خبر داد و تأکید کرد ظرفیت توزیع آب در تمام پهنه وجود دارد، مشروط بر آنکه آب رهاسازی شود.
اما این آمار رسمی، در برابر تجربه میدانی ساکنان منطقه رنگ میبازد. محمد سواری، عضو شورای شهر رفیع و نماینده جامعه محلی، با اشاره به تجارب خود در کادر درمان گفت بخش عمده مشکلات تنفسی مردم ناشی از دود مشعلها، آتشسوزی نیزارها و ریزگردهاست و مراجع نظارتی باید بررسی کنند که چرا ابتلا به سرطان حتی در میان جوانان مناطق مجاور تأسیسات نفتی افزایش یافته است. او همچنین از تملک اراضی عرفی بومیان با کمترین مبالغ و بدقولی سخن گفت و افزود: «در حالی که وعده اصلی جذب نیروهای محلی بود، هماکنون ۲۸ نفر از جوانان منطقه صرفاً به خاطر مطالبهگری اشتغال به دادگاه معرفی و جریمه نقدی شدهاند.»
این شکاف میان گزارشهای آماری دستگاهها و لمس عینی بحران توسط ساکنان بومی، یکی از محورهای اصلی تنش در این نشست بود. محمودی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، با انتقاد از گزارشهای ارزیابی اداری گفت: «در یکی از گزارشهای مورد استناد که به اثرات توسعه میدان سهراب پرداخته، شدت اثر پروژه بر سلامت و بهداشت منطقه کم و مثبت ارزیابی شده است؛ در حالی که گفتوگو با مردم منطقه واقعیت متفاوتی از بار بیماریها را آشکار میکند. تصمیمگیری پشتمیزی دست مدیران را برای ریلگذاری درست میبندد.»
سهراب؛ مجوزی در حساسترین نقطه اکوسیستم
میدان نفتی سهراب، واقع در حوضچه شماره یک تالاب هورالعظیم، به مهمترین محور اصطکاک میان فعالان مدنی و مدیران نفت بدل شده است. حوضچه شماره یک از نظر بومشناختی دستنخوردهترین بخش تالاب محسوب میشود و به گفته منتقدان، صدور مجوز در این نقطه به معنای ورود توسعه صنعتی به قلب اکوسیستم است.
علی طهماسبی، رئیس انجمن دوستداران محیطزیست قلعهتل، پروژه سهراب را با دستکم پنج قانون و سند بالادستی از جمله قانون حفاظت از تالابها، ضوابط استقرار صنایع و سند آمایش سرزمین خوزستان در تعارض دانست؛ سندی که به گفته او هورالعظیم را قلمرو نامناسب توسعه صنعتی تعیین کرده است. او با اشاره به ماتریس ارزیابی زیستمحیطی گفت: «اثر این طرح بر اکوسیستم منفی چهار و برگشتناپذیر ثبت شده است. احداث پدها در ۲۴ هکتار و خطوط لوله جریانی تا ۴۰ هکتار دیگر را خشک میکند و خطراتی مانند نشت هیدروکربن و پسماندها در محیط آبی حوضچه شماره یک هنوز به شکل مستقل مدلسازی نشده است.»
محمد الموتی، دبیر شبکه ملی تشکلهای مردمنهاد محیطزیست، نیز با تأکید بر اینکه فعالان با توسعه مخالفت بنیادین ندارند، گفت: «صدور مجوز در حساسترین نقطه اکوسیستم یعنی حوضچه یک، علت اصلی اعتراضات است. اگر وزارت نفت مدعی است که استخراج مورب و افقی از میادین نفتی زیر تالاب هورالعظیم امکانپذیر است، باید این موضوع به صورت شفاف توسط کارشناسان راستیآزمایی شود.»
در مقابل، نصرالله زارعی، مدیرعامل شرکت مهندسی و توسعه نفت (متن)، با دفاع از رویکرد صنعت نفت گفت: «رویکرد کنونی صنعت نفت انسداد جریان آب نیست. در سیلاب سال ۱۳۹۸ با وجود ریسک شکست دایک مرزی، با دستور وزیر وقت هیچ مانعی برای عبور آب ایجاد نشد و بیش از ۱۰۰۰ میلیارد تومان جهت احداث معابر آبگذر و تثبیت جادهها هزینه گردید که طی آن ۹۶ درصد تالاب زیر آب رفت.»
او کل مستحدثات میادین آزادگان، یاران و سهراب را حدود ۶۱۶ هکتار یعنی معادل نیم درصد وسعت تالاب اعلام کرد و افزود: «در میدان سهراب نیز سطح اشغال فیزیکی به ۱.۵ هکتار محدود شده، حفاریها بدون جاده جدید بر روی دایکهای موجود طراحی شده و تخلیه صفر پساب اعمال میشود. عواید حاصل از این میادین تاکنون ۴۶ میلیارد دلار بوده و معادل همین رقم در ۵ سال آینده پیشبینی شده است.»
اما این اظهارات با واکنش یکی از خبرنگاران حاضر در جلسه مواجه شد. به گفته او بر اساس مشاهدات میدانی، تأخیر در باز کردن مسیرهای ورود آب به تالاب توسط نفت پس از هجوم سیل سال ۱۳۹۸، منجر به آبگرفتگی شهرها و روستاهای اطراف تالاب شد و ایجاد شکاف دیرهنگام در مسیر آب موجب شد آب با تأخیر به حوضچههای پاییندست برسد. همه چیز اینطور به نظر میرسید که نفت نمیخواست مسیر آب را باز کند و مجبور به این کار شد.
حقآبه؛ وعدهای که در ۳۰۰ کیلومتر مسیر گم میشود
حوضه آبریز کرخه به عنوان شریان تغذیهکننده بخش ایرانی هورالعظیم، طی سالهای اخیر با توسعه اراضی زراعی آببر و گسترش شلتوک کاری در بالادست روبهرو بوده است. محمدزاده، مدیر حوزه آبریز کرخه و مرزهای غرب در وزارت نیرو، با تشریح تنگناهای هیدرولوژیک گفت: «تالاب در انتهای چرخهای طولانی قرار گرفته که آب رهاسازی شده از سد کرخه باید مسیری روباز به طول ۲۰۰ تا ۳۰۰ کیلومتر را طی کند. در این مسیر، صدها مأخذ برداشت مجاز و غیرمجاز، چاهها و پمپهای کشاورزی وجود دارد. علاوه بر آن، وزارت نیرو قانوناً موظف به تأمین پایدار آب شرب بخش بزرگی از استان خوزستان و تأمین نیاز شبکههای آبیاری اراضی دشت عباس و عینخوش در سطح ۳۵ هزار هکتار است که معیشت خانوارها به آن گره خورده است.»
او میزان آب ورودی به تالاب را در سالهای مختلف اعلام کرد: از حدود یک میلیارد و ۲۵ میلیون مترمکعب در سال آبی ۱۳۹۷-۱۳۹۶ تا حدود ۷ میلیارد و ۶۳۰ میلیون مترمکعب در سال ۱۳۹۸-۱۳۹۷ که به دلیل سیلاب وارد هور شد. در سالهای بعد نیز حجم ورودی به حدود ۳.۳ میلیارد، ۲.۲ میلیارد، ۸۵۴ میلیون و یک میلیارد و ۲۹ میلیون مترمکعب رسید.
علی شهبازی، معاون مطالعات جامع منابع آب سازمان آب و برق خوزستان، نیز با اشاره به وجود شش شهرستان و بیش از ۱۱۰۰ کیلومتر رودخانه، کانال، نهر و زهکش در مسیر کرخه تا هورالعظیم گفت: «امسال انحراف از الگوی کشت افزایش یافته و در مقطعی برای رساندن آب به مجاری ورودی هور، خروجی سد کرخه در یک دوره ۱۰ روزه به ۱۶۰ مترمکعب بر ثانیه افزایش یافته است.»
جعفر گوهرگانی، سرپرست معاونت آب و خاک وزارت جهاد کشاورزی، با پذیرش نقش کشاورزی در بحران آب گفت: «طبق هماهنگی با سازمان آب و برق، کشت برنج ممنوع شده بود و تنها ۲۱ هزار هکتار کشت مشروط با فرض کسر از سهمیه پاییزه مجوز گرفت که در عمل انحرافی حدود ۱۰ هزار هکتار رخ داد.» او سیاست راهبردی وزارت جهاد کشاورزی را ترویج خشکهکاری، ارقام کمآببر و توسعه سامانههای نوین و زیرسطحی در کشتوصنعتهای خوزستان اعلام کرد.
محمدجعفر قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور، با انتقاد از مصرف غیربهرهور آب گفت: «بخش اعظم آب قابل استحصال کشور در کشاورزی مصرف میشود، در حالی که تولید ناخالص داخلی به ازای هر مترمکعب آب در ایران حدود ۵ دلار است؛ مقایسه این رقم با میانگین جهانی ۲۲ دلار و استانداردهای اروپایی ۴۰ دلار، ناکارآمدی ساختار مصرف را به نمایش میگذارد. تلقی سنتی مبنی بر اینکه ورود آب به تالاب یا دریا هدررفت است باید کنار گذاشته شود، زیرا رودخانهها کارکردهای اکولوژیک حیاتی دارند.»
پیامدهای اجتماعی؛ از گاومیشداری تا پروندههای قضایی
توسعه پروژههای صنعتی در مناطقی که وابستگی زیستی مستقیمی به منابع طبیعی دارند، همواره نیازمند پیوستهای اجتماعی عمیق و راستیآزمایی میدانی است. در هورالعظیم، استقرار شرکتهای نفتی و افت جریان آب، دگرگونیهای شدیدی در زیست انسانی منطقه رقم زده است. از بین رفتن معیشت سنتی از یک سو و بروز آلایندههای ناشی از مشعلهای نفتی و ریزگردها از سوی دیگر، سلامت ساکنان رفیع، هویزه و بستان را به دغدغهای عمومی بدل کرده است.
طهماسبی، رئیس انجمن دوستداران محیطزیست قلعهتل، با اشاره به بیاعتنایی شرکتهای مستقر در غرب کارون به مصوبات شورای اشتغال شهرستان هویزه گفت: «پیمانکاران حتی مایحتاج روزمره و آب معدنی خود را از خارج منطقه تأمین میکنند و چرخش مالی در بازارهای محلی نظیر رفیع حس نمیشود که این امر خشم و نارضایتی اجتماعی را تشدید کرده است.»
در پاسخ به این انتقادات، زارعی، مدیرعامل شرکت متن، گفت: «صنعت نفت خود را متعهد به صیانت از جوامع محلی میداند و پیشتر قرارداد جامع آمایش سرزمینی در ایلام و دشت آزادگان با دانشگاهها منعقد شد تا نیازهای بهداشتی، اشتغال و درمان احصا شود. این تصور که صنعت نفت باید معضل بیکاری کل منطقه را حل کند درست نیست، زیرا پروژههای نفتی در مرحله ساخت نیروی زیاد جذب میکنند اما در فاز بهرهبرداری ماهیت تخصصی یافته و تعدیل نیرو رخ میدهد. با این حال، کمیته جذب بومیان تشکیل شد و در دوره گذشته ۲۵۲ نفر از فارغالتحصیلان فنی منطقه پس از آموزش در پروژهها به کار گرفته شدند که اطلاعات آن با کد ملی قابل راستیآزمایی است.»
اشرفی، مدیرکل حفاظت محیطزیست خوزستان، نیز با اشاره به پیامدهای بیآبی گفت: «نابودی گاومیشداری و حصیربافی معلول بیآبی است و صنعت نفت نیز هرگز توانایی استخدام تمام بیکاران منطقه را ندارد، پس نجات معیشت در گرو جریان آب است.»
دیپلماسی فرامرزی؛ رامسری که پس از دههها فعال میشود
بیش از دو سوم تالاب هورالعظیم تحت عنوان هورالهویزه در قلمرو کشور عراق قرار دارد. سدسازیهای بالادست در ترکیه تحت عنوان پروژه گاپ و مدیریت آب در عراق، به همراه حریقهای فصلی در نیزارهای آن سوی مرز، مستقیماً امنیت زیستی و هوای خوزستان را تهدید میکند. فعالان مدنی با ابراز نگرانی از دود ناشی از آتشسوزیهای مکرر بخش عراقی، انفعال دستگاه دیپلماسی را نقد کرده و خواستار ایجاد پروتکلهای واکنش سریع جهت ورود بالگردهای اطفای حریق به آسمان مرزی شدند.
سواری، نماینده جامعه محلی، نیز این پرسش را مطرح کرد که چرا با وجود گذشت دههها، بخش ایرانی تالاب در کنوانسیون جهانی رامسر ثبت نگردیده تا حمایتهای حقوقی بینالمللی فعال شود.
احمدرضا لاهیجانزاده، معاون محیطزیست دریایی و تالابهای سازمان حفاظت محیطزیست، در پاسخ گفت: «ثبت هورالعظیم در کنوانسیون رامسر به سبب ملاحظات مرزی و تحدید حدود آبی با عراق با موانعی روبهرو بود که با هماهنگی وزارت امور خارجه و نهادهای بالادستی رفع شد و اسناد به دبیرخانه کنوانسیون در سازمان ملل ارسال شده است. همچنین یک پروژه مشترک ۱۰ میلیون دلاری با سازمان ملل برای مدیریت فرامرزی تالاب نهایی شده و وزارت امور خارجه مذاکراتی را در چارچوب کمیسیونهای مشترک با طرفهای ترک و عراقی پیرامون حقآبه دجله و فرات پیگیری میکند.»
راهکارها؛ طرح جامع احیا، مطالبه مشترک
در انتهای این نشست، محمد الموتی، دبیر تشکلهای محیطزیست، منابع طبیعی و توسعه پایدار کل کشور، درباره جمعبندی جلسه اظهار کرد: «این جلسه با محوریت مسائل مدیریتی تالاب هورالعظیم برگزار شد، اما به دلیل همزمانی با موضوع صدور مجوز برای میدان نفتی سهراب در بخشی از حوضچه شماره یک تالاب، بخش زیادی از مباحث تحت تأثیر این موضوع قرار گرفت.» او با تأکید بر اینکه فارغ از موضوع سهراب، مسئله اصلی تالاب هورالعظیم حکمرانی آن است، گفت: «مطالبه اصلی این است که برای تالاب هورالعظیم یک برنامه جامع احیا و مدیریت تدوین شود؛ برنامهای که هم تالاب را احیا کند و هم مانع بازگشت آن به وضعیت امروز شود.»
لاهیجانزاده نیز از آغاز مطالعات تدوین طرح جامع مدیریت و احیای کل تالاب هورالعظیم با همکاری دانشگاههای معتبر کشور خبر داد و گفت: «سازمان حفاظت محیطزیست تلاش میکند با درسآموزی از تجارب تلخ دهههای گذشته، رویکرد خود را از نظارتهای منفعل و واکنش به پروژههای خرد، به سمت یک معماری کلان حفاظتی شامل تدوین طرح جامع احیا، فعالسازی سازوکارهای حقوقی بینالمللی نظیر ثبت در کنوانسیون رامسر و الزام دستگاههای توسعهای به پاسخگویی مستمر ادواری در برابر جامعه مدنی تغییر دهد.»
قائمپناه، معاون اجرایی رئیسجمهور، نیز در پایان جلسه گفت: «دولت باید به جای انتظار برای دریافت هزاران نامه، ارتباط مستقیم و مستمر خود را با نهادهای مدنی و سازمانهای مردمنهاد افزایش دهد.» او توسعه و محیطزیست را دو موضوع جدا از هم ندانست و گفت همه طرحهای توسعهای باید پیوست محیطزیستی داشته باشند.
به گفته کارشناسان، تنها دو سال برای احیای هورالعظیم فرصت هست و استمرار انفعال میتواند فاجعهای عمیقتر از دریاچه ارومیه را در جنوب غرب کشور رقم بزند. فعالان محیطزیست خواستار توقف طرحهای توسعهای جدید تا تدوین برنامه جامع احیا هستند. اما در پایان جلسه، پاسخی دریافت نکردند و گفتند فقط میتوانند «آه» بکشند.
نظر شما